بیست‌وسومین دورهٔ جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم فجر از ۱۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۸۳ در تهران و با بزرگداشت‌های عبدالله اسکندری و فرامرز قریبیان برگزار شد.
دبیری جشنواره برعهده علیرضا رضاداد بود. افتتاحیهٔ جشنواره در تالار بزرگ وزارت کشور و اختتامیهٔ مسابقهٔ سینمای ایران در تالار وحدت برگزار شد.
در این دوره، بخش بین‌الملل گسترش یافت و بخش‌هایی مانند «سینمای معناگرا» و «سینمای آسیا» به ساختار مسابقات بین‌المللی افزوده شد.
«خیلی دور، خیلی نزدیک» ساختهٔ رضا میرکریمی با ۱۳ نامزدی، بیشترین نامزدی این دوره را به دست آورد و با دریافت شش سیمرغ بلورین، از جمله سیمرغ بهترین فیلم، پرافتخارترین فیلم جشنواره شد. این فیلم در رشته‌های بهترین فیلم، فیلم‌برداری، موسیقی متن، چهره‌پردازی، صدابرداری و طراحی صحنه و لباس برگزیده شد. «بید مجنون» ساختهٔ مجید مجیدی نیز سیمرغ بهترین کارگردانی و فیلم برگزیدهٔ تماشاگران را دریافت کرد.
اعضای هیئت داوران بخش سینمای ایران شامل حمید دهقانپور، عزیز ساعتی، فرامرز قریبیان، حسین کرمی، منوچهر محمدی، داریوش مهرجویی و محمدعلی نجفی بودند.
برگزاری
در آستانهٔ برگزاری جشنواره، محمدمهدی حیدریان، معاون امور سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، از بررسی جداسازی بخش بین‌الملل و بازار بین‌المللی فیلم از مسابقهٔ سینمای ایران خبر داد. در بیست‌وسومین دوره، بخش بین‌الملل نسبت به دوره‌های پیشین ساختار گسترده‌تری پیدا کرد و با برگزاری رقابت‌های «سینمای معناگرا»، «سینمای سعادت» و «سینمای آسیا» همراه شد.
در مسابقهٔ سینمای ایران، ۲۲ فیلم در مرحلهٔ نخست انتخاب شدند و «کافه ترانزیت» نیز در ادامه به این بخش افزوده شد. در مجموع، ۱۳ فیلم دارای بیش از یک نامزدی بودند و «خیلی دور، خیلی نزدیک» با ۱۳ نامزدی در صدر قرار گرفت. پس از آن «جایی برای زندگی» با ۱۱ نامزدی، «ما همه خوبیم» با ۱۰ نامزدی، «بید مجنون» با ۹ نامزدی و «کافه ترانزیت» با ۸ نامزدی قرار داشتند.
در این دوره، موضوع «سینمای معناگرا» در برنامه و ساختار جشنواره جایگاه مشخصی پیدا کرد. فیلم‌هایی مانند «خیلی دور، خیلی نزدیک»، «یک تکه نان»، «بیدار شو آرزو»، «پشت پردهٔ مه» و «بشارت منجی» در شمار آثاری بودند که در فضای سینمای معناگرا مورد توجه قرار گرفتند. در همان زمان، دربارهٔ تعریف و حدود این عنوان نیز میان برخی سینماگران بحث‌هایی شکل گرفت.
«به‌رنگ ارغوان» ساختهٔ ابراهیم حاتمی‌کیا که برای حضور در جشنواره آماده شده بود، در نهایت به نمایش درنیامد. گزارش‌های منتشرشده، ممانعت از نمایش فیلم را به نظر وزارت اطلاعات نسبت داده‌اند. این فیلم چند سال بعد، در بیست‌وهشتمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم فجر، به نمایش درآمد.
«حکم» ساختهٔ مسعود کیمیایی و «یک بوس کوچولو» ساختهٔ بهمن فرمان‌آرا نیز در این دوره در جشنواره حضور نداشتند و بعدتر به نمایش عمومی درآمدند. «بیدار شو آرزو» ساختهٔ کیانوش عیاری، دربارهٔ پیامدهای زلزلهٔ بم، در بخش هنر و تجربه مورد توجه قرار گرفت و «خواب تلخ» ساختهٔ محسن امیریوسفی نیز در همین دوره در بخش فیلم‌های اول و دوم مطرح شد.
در بخش مسابقه، «خیلی دور، خیلی نزدیک» موفق‌ترین فیلم جشنواره بود. «بید مجنون» با چهار جایزهٔ بخش اصلی، پس از آن قرار گرفت و «کافه ترانزیت»، «ما همه خوبیم» و «جایی برای زندگی» نیز هرکدام دو جایزه از مسابقهٔ سینمای ایران دریافت کردند.
افتتاحیه با اجرای داریوش کاردان در تالار بزرگ وزارت کشور برگزار شد و از عبدالله اسکندری و فرامرز قریبیان تقدیر شد. اختتامیهٔ مسابقهٔ سینمای ایران نیز با اجرای حسین پاکدل در تالار وحدت برگزار شد. جشنواره علاوه بر مسابقهٔ سینمای ایران و بخش‌های بین‌الملل، بازار فیلم و برنامه‌های جنبی دیگری نیز داشت.
بخش بین‌الملل
در بخش بین‌الملل، ساختار جشنواره نسبت به دوره‌های پیشین تفکیک‌شده‌تر شد. در «سینمای سعادت»، «روز نهم» به کارگردانی فولکر شلوندورف از آلمان و لوکزامبورگ سیمرغ بلورین بهترین فیلم را دریافت کرد. شلوندورف همچنین جایزهٔ بهترین کارگردانی همین بخش را به دست آورد و اولریش ماتس برای بازی در «روز نهم» برگزیده شد.
در «سینمای معناگرا»، «بابا عزیز» ساختهٔ ناصر خمیر و «دشت گریان» ساختهٔ تئو آنجلوپولوس از جمله فیلم‌های برگزیده بودند. «کافه ترانزیت» نیز جایزهٔ بین‌الادیان را دریافت کرد.
در «سینمای آسیا»، «خاک و خاکستر» به عنوان بهترین فیلم آسیایی انتخاب شد و جمیل رستمی برای «مرثیهٔ برف» جایزهٔ بهترین کارگردانی این بخش را دریافت کرد. در بخش‌های جنبی نیز نمایش آثاری از سینمای جهان و برنامه‌های مرتبط با سینمای معناگرا و آسیا برگزار شد.
در بخش جوایز فنی نیز حمید خضوعی‌ابیانه برای فیلم‌برداری، سعید شاهسواری برای تدوین، محمدرضا علیقلی برای موسیقی متن، امیرحسین اثباتی برای طراحی صحنه و لباس، محمدرضا قومی برای چهره‌پردازی و بهمن اردلان برای صداگذاری و میکس برگزیده شدند. یدالله نجفی برای صدابرداری «بید مجنون» و نجف فتاحی برای جلوه‌های ویژهٔ «جایی برای زندگی» نیز سیمرغ بلورین دریافت کردند.
در بخش «سینمای سعادت»، علاوه بر جایزهٔ بهترین فیلم، فولکر شلوندورف جایزهٔ بهترین کارگردانی، دنیس گانسل و مگی پرن جایزهٔ بهترین فیلمنامه و اولریش ماتس جایزهٔ بهترین بازیگر را دریافت کردند. «بابا عزیز» در بخش سینمای معناگرا به عنوان بهترین فیلم انتخاب شد و تئو آنجلوپولوس نیز برای «دشت گریان» جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران را گرفت.
حواشی و بازتاب‌ها
برگزاری جشنواره با بحث‌هایی دربارهٔ کیفیت آثار و حضور نسل جدید فیلم‌سازان همراه بود. برخی گزارش‌های هم‌زمان، سطح کیفی جشنواره را پایین‌تر از انتظار ارزیابی کردند و حضور پررنگ فیلم‌سازانی را که پس از انقلاب فعالیت خود را آغاز کرده بودند، از ویژگی‌های این دوره دانستند. در مقابل، انتخاب «خیلی دور، خیلی نزدیک» به عنوان بهترین فیلم و موفقیت «بید مجنون» و «کافه ترانزیت» نشان داد که چند اثر از میان تولیدات آن سال توانستند توجه هیئت داوران و تماشاگران را جلب کنند.
داوری
• هیئت انتخاب فیلم‌های ایرانی: مجتبی اقدامی، عزیزالله حاجی‌مشهدی، سعید حاجی‌میری، پوران درخشنده، جعفر صانعی‌مقدم، محمدابراهیم صلواتی‌فرد و داریوش فرهنگ.
• هیئت داوران بخش مسابقهٔ سینمای ایران: حمید دهقانپور، عزیز ساعتی، فرامرز قریبیان، حسین کرمی، منوچهر محمدی، داریوش مهرجویی و محمدعلی نجفی. این ترکیب در منابع مربوط به این دوره نیز ثبت شده است.
• هیئت داوران فیلم‌های اول و دوم: علیرضا رئیسیان، سیدعلیرضا سجادپور و محمدرضا هنرمند.
برگزیدگان بخش مسابقهٔ سینمای ایران
● بهترین فیلم: «خیلی دور، خیلی نزدیک» (رضا میرکریمی، محصول حوزهٔ هنری).
● جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران: محمد بزرگ‌نیا برای فیلم «جایی برای زندگی» و کمال تبریزی برای فیلم «یک تکه نان».
● فیلم برگزیدهٔ تماشاگران: «بید مجنون» (مجید مجیدی).
● بهترین کارگردانی: مجید مجیدی برای فیلم «بید مجنون».
● بهترین فیلمنامه: کامبوزیا پرتوی برای فیلم «کافه ترانزیت»
● تقدیر: مژگان فرح‌آورمقدم برای فیلم «ما همه خوبیم».
● بهترین بازیگر نقش اصلی مرد: پرویز پرستویی برای فیلم «بید مجنون»
● تقدیر: جهانگیر الماسی برای فیلم «پشت پردهٔ مه».
● بهترین بازیگر نقش اصلی زن: فرشته صدرعرفایی برای فیلم «کافه ترانزیت».
● بهترین بازیگر نقش مکمل مرد: خسرو شکیبایی برای فیلم «سالاد فصل»
● دیپلم افتخار: علیرضا شیخ‌الاسلام برای فیلم «پشت پردهٔ مه»
● تقدیر: اسماعیل خلج برای فیلم «یک تکه نان».
● بهترین بازیگر نقش مکمل زن: لیلا زارع برای فیلم «ما همه خوبیم».
● سیمرغ بلورین هنر و تجربه: «بیدار شو آرزو» (کیانوش عیاری).
● بهترین فیلم اول و دوم: «مرزی برای زندگی» (رضا اعظمیان)
● دیپلم افتخار: «ما همه خوبیم» (بیژن میرباقری).
● سیمرغ بلورین بین‌المذاهب: «کافه ترانزیت» (کامبوزیا پرتوی).
● دیپلم افتخار: «رستگاری در هشت و بیست دقیقه» (سیروس الوند).
● رکورددار بیشترین نامزدی: فیلم «خیلی دور، خیلی نزدیک» به کارگردانی رضا میرکریمی، با ۱۳ رشتهٔ نامزدی.
● رکورددار بیشترین جایزه: فیلم «خیلی دور، خیلی نزدیک» به کارگردانی رضا میرکریمی، با ۶ سیمرغ بلورین.
برگزیدگان بخش مسابقهٔ بین‌الملل
● بهترین فیلم: «روز نهم» (یورگن هادسه، آلمان و لوکزامبورگ).
● جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران: «بیدار شو آرزو» (کیانوش عیاری، ایران).
● فیلم برگزیدهٔ تماشاگران: «دشت گریان» (تئو آنجلوپولوس، یونان، فرانسه و ایتالیا).
