محسن نفر (زادهٔ ۱۳۳۹ در تهران) آهنگ‌ساز، نوازندهٔ تار و سه‌تار، ردیف‌دان و مدرس موسیقی و از چهره‌های شناخته‌شده موسیقی ایرانی است.همکاری با حسام‌الدین سراج در آثاری چون وصل مستان و شمس‌الضحی، مشارکت در شکل‌گیری فعالیت‌های موسیقایی حوزهٔ هنری، آهنگ‌سازی برای سینمای دفاع مقدس و ضبط و آموزش ردیف، محورهای اصلی کارنامهٔ او را تشکیل می‌دهند.

او دانش‌آموختهٔ هنرستان موسیقی است و در نوجوانی نزد رضا وهدانی و علی‌اکبر شهنازی آموزش دید.حضور در مرکز حفظ و اشاعهٔ موسیقی و بهره‌گیری از استادانی چون سعید هرمزی و یوسف فروتن، تجربهٔ آموزشی او را گسترش داد.در سال ۱۳۵۷ وارد رشتهٔ موسیقی دانشگاه تهران شد و پس از وقفه در آموزش دانشگاهی موسیقی، تحصیل در فلسفه و الهیات را دنبال کرد.توجه به مبانی فکری هنر و نسبت موسیقی با فرهنگ، در کنار مهارت اجرایی، از ویژگی‌های فعالیت آموزشی و سخنان او دربارهٔ موسیقی است.

نفر در اوایل دههٔ ۱۳۶۰ همکاری خود را با حوزهٔ هنری آغاز کرد و همراه با سراج در فعالیت‌های نخستین واحد موسیقی این نهاد نقش داشت.وصل مستانو شمس‌الضحی، با آهنگ‌سازی او و صدای سراج، از آثار شناخته‌شدهٔ این همکاری‌اند.این تولیدات از شعر عرفانی فارسی و امکانات موسیقی ایرانی بهره می‌بردند و در فضای فرهنگی سال‌های انقلاب و جنگ عرضه شدند.ساخت موسیقی فیلم بلمی به سوی ساحل، ساختهٔ رسول ملاقلی‌پور، نیز کارنامهٔ او را به سینمای دفاع مقدس پیوند داد.در دوره‌های بعد، انتشار آثار سازی و فعالیت گروه«غوغا»بخش دیگری از تجربه‌های اجرایی او را شکل داد.

در فعالیت متأخر نفر، همکاری با مرکز موسیقی حوزهٔ هنری در انتشار آثار تخصصی برجسته است.نخستین بخش از مجموعهٔ ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی با تارنوازی او در ۵ تیر ۱۴۰۱ رونمایی شد و مراسم معرفی دیگری برای این مجموعه در ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ برگزار شد.این پروژه، با اتکا به ردیف موسی معروفی، در امتداد کوشش او برای ثبت و آموزش موسیقی دستگاهی قرار دارد.انتشار این آلبوم با تحسین پژوهشگران موسیقی همراه شد.

آلبوم زار نیز با آهنگ‌سازی و تک‌نوازی تار نفر، در دی ۱۴۰۱ به‌وسیلهٔ مرکز موسیقی حوزهٔ هنری منتشر شد.این مجموعهٔ هجده‌قطعه‌ای، در کنار پروژهٔ ردیف، دو وجه متفاوت فعالیت او را نشان می‌دهد:حفظ و انتقال مجموعهٔ نغمه‌های پیشین و بیان شخصی از راه موسیقی بی‌کلام.نفر در معرفی زار، تک‌نوازی را عرصه‌ای برای عرضهٔ مستقیم اندیشه و توان هنری نوازنده دانست؛ عرصه‌ای که به‌دلیل مخاطبان محدودتر، از نظر عرضه و پذیرش عمومی نیز دشواری‌های خاص خود را دارد.

در نگاه او، ردیف هم میراثی برای آموختن و هم زمینه‌ای برای آفرینش است.او در عین دفاع از حفظ ردیف، به تکرار آن بدون خلاقیت انتقاد کرده است.اهمیت فرهنگی کارنامه‌اش از همین نسبت میان وفاداری به سنت و کوشش برای بیان تازه ناشی می‌شود.آثار آوازی دههٔ ۱۳۶۰، تجربهٔ موسیقی فیلم و تولیدات آموزشی و سازی متأخر، او را در شمار موسیقی‌دانانی قرار می‌دهد که فعالیتشان هم در تاریخ موسیقی دستگاهی و هم در تاریخ نهادهای هنری پس از انقلاب قابل بررسی است.

آموزش موسیقی و آشنایی با سنت استادان

آموزش نفر در هنرستان، با یادگیری تار نزد رضا وهدانی آغاز شد و با معرفی به علی‌اکبر شهنازی ادامه یافت.در روایت او از این دوره، ورود به کلاس شهنازی پیش از دریافت دیپلم اتفاق افتاد.این آموزش، او را با شیوه‌ای از تارنوازی و ردیف‌دانی مرتبط کرد که بر انتقال مستقیم جزئیات اجرا از استاد به شاگرد استوار بود.

مرکز حفظ و اشاعه نیز محیط دیگری برای آشنایی او با روایت‌های موسیقی ایرانی فراهم کرد.تحصیل در هنرستان و حضور در این مرکز، دو تجربهٔ مکمل در شکل‌گیری او بودند:آموزش منظم موسیقی و ارتباط نزدیک با حاملان سنت اجرایی.این پیشینه بعدها در توجه او به ضبط ردیف و آموزش ساز بازتاب یافت.

در کنار موسیقی، نفر به تحصیل فلسفه و الهیات پرداخت.این سابقه را می‌توان با علاقهٔ او به بحث دربارهٔ معنا، زیبایی و هویت فرهنگی مرتبط دانست، اما ویژگی‌های موسیقایی آثارش را باید بر پایهٔ خود اجراها و ساخته‌ها سنجید.تعبیرهایی مانند«فیلسوف تار»که در معرفی او به کار رفته‌اند، توصیف برخی همکاران از منش فکری او هستند؛ از جمله امیرحسین سمیعی در مراسم معرفی زار به رواج این تعبیر در دههٔ ۱۳۷۰ اشاره کرد.

حوزهٔ هنری و همکاری با حسام‌الدین سراج

ورود نفر به فعالیت‌های حوزهٔ هنری در آغاز دههٔ ۱۳۶۰، از نقاط تعیین‌کنندهٔ مسیر حرفه‌ای او بود.همکاری او و حسام‌الدین سراج در زمانی شکل گرفت که نهادهای فرهنگی پس از انقلاب در حال تعریف شیوه‌های تولید و عرضهٔ موسیقی بودند.در این محیط، استفاده از سازهای ایرانی و شعر عرفانی، امکان پیوند دادن موسیقی دستگاهی با علایق دینی و فرهنگی مخاطبان آن دوره را فراهم می‌کرد.

وصل مستانو شمس‌الضحی از شناخته‌شده‌ترین نتایج این همکاری‌اند.حضور نفر در این آثار، جایگاه آهنگ‌ساز و نوازنده را در کنار خواننده آشکار می‌کند:هویت اثر فقط از صدای سراج یا شعر انتخاب‌شده نمی‌آید، بلکه به ساختمان موسیقی و نحوهٔ همراهی ساز و آواز نیز وابسته است.از این منظر، این دو آلبوم برای شناخت نقش نفر در تولیدات موسیقایی دههٔ ۱۳۶۰ اهمیت دارند.

شمس‌الضحیبر شعر مولانا استوار است.ساخت این اثر و دوام حضور آن در اجراهای بعدی سراج، نمونه‌ای از تداوم یک قطعه فراتر از زمان انتشار اولیه است؛ از جمله نسخه‌ای با تنظیم پویا سرایی برای ارکستر مجلسی نیز عرضه شده است.بازتنظیم اثر نشان می‌دهد که ساختهٔ نفر قابلیت انتقال از صورت اجرایی اولیه به ترکیب سازی دیگری را داشته است.

همکاری او با سراج در باغ ارغوان نیز ادامه یافت.در منابع، نقش او در این آلبوم با عنوان‌های متفاوتی ثبت شده است؛ سرپرستی گروه و نوازندگی تار از وجوه مشترک این معرفی‌هاست.ازاین‌رو، برای تفکیک سهم آهنگ‌سازی قطعات این مجموعه باید به شناسنامهٔ هر قطعه رجوع کرد و عنوان کلی آلبوم را به‌تنهایی مبنای انتساب همهٔ ساخته‌ها قرار نداد.

موسیقی فیلم و تجربهٔ اجرای گروهی

نفر در دههٔ ۱۳۶۰ برای شماری از فیلم‌های سینمایی نیز موسیقی ساخت.مرگ دیگری، گورکن و بلمی به سوی ساحل از آثار این بخش از کارنامهٔ او هستند.مهم‌ترین پیوند او با سینمای دفاع مقدس، موسیقی بلمی به سوی ساحل، ساختهٔ رسول ملاقلی‌پور در سال ۱۳۶۴، است؛ فیلمی دربارهٔ مقاومت خرمشهر که موسیقی آن باید هم فضای جنگ و هم وضعیت عاطفی شخصیت‌ها را همراهی می‌کرد.

در بررسی خبرگزاری مهر دربارهٔ موسیقی این فیلم، بر ترکیب عناصر موسیقی ایرانی با بیان ارکسترال و نشانه‌هایی از موسیقی تعزیه تأکید شده است.این خوانش، اهمیت تجربهٔ نفر را در استفاده از امکانات موسیقی ایرانی برای روایت تصویری جنگ نشان می‌دهد.کار او در اینجا از اجرای مستقل ساز فاصله می‌گیرد و در خدمت زمان‌بندی، حرکت و احساس صحنه قرار می‌گیرد؛ هرچند آهنگ‌سازی فیلم در ادامه به محور اصلی فعالیتش تبدیل نشد.

در میانهٔ دههٔ ۱۳۸۰، گروه«غوغا»به سرپرستی نفر فعالیت داشت و با خوانندگی حسین علیشاپور روی صحنه رفت.علیشاپور در یادداشت خود دربارهٔ اجرای جشنوارهٔ موسیقی فجر، به دشواری برنامه و قطعاتی اشاره کرده که رابطهٔ تار و مجموعهٔ همراه را به‌صورت کنسرتو تنظیم می‌کردند.این شهادتِ یکی از اجراکنندگان، وجهی از کار نفر را روشن می‌کند که در معرفی‌های متمرکز بر تک‌نوازی کمتر دیده می‌شود:طراحی رابطهٔ سازِ تک‌نواز با گروه و سنجیدن امکانات تار در اجرای جمعی.

تک‌نوازی، آموزش و پژوهش

در کارنامهٔ نفر، انتشار آثاری چون فکر نو، یاس و خاکستری، آبی با توجه به موسیقی سازی همراه بوده است.خاکستری، آبیمجموعه‌ای از تک‌نوازی تار است که در سال ۱۳۸۶ منتشر شد.در چنین آثاری، بارِ پیشبرد روایت موسیقایی مستقیماً بر عهدهٔ ساز است:تغییر در جمله‌بندی، ضرب، شدت صدا و حرکت میان فضاهای دستگاهی، جای همراهی کلام را می‌گیرد.

فعالیت آموزشی او نیز به کلاس حضوری محدود نمانده است.انتشار خودآموزهای صوتی و تصویری تار و سه‌تار و کتاب کندوکاوی در موسیقی نظری، بخشی از کوشش او برای ثبت آموزش و انتقال آن به مخاطبان گسترده‌تر است.کتاب یادشده را انتشارات دانشگاه صداوسیما در سال ۱۳۹۴ منتشر کرده است.

یکی از شواهد روشن اثرگذاری آموزشی نفر، سخنان بهزاد عبدی در مراسم رونمایی مجموعهٔ ردیف در سال ۱۴۰۲ است.عبدی، آموخته‌های خود نزد نفر را در شکل‌گیری پشتوانهٔ ایرانی آهنگ‌سازی‌اش مؤثر دانست و به ارتباط آن با تجربهٔ ساخت اپراهای مولوی و حافظ اشاره کرد.اهمیت این روایت در آن است که نتیجهٔ آموزش را به تقلید از شیوهٔ استاد محدود نمی‌کند؛ آموخته‌های ردیف در کار شاگرد، به زمینه‌ای برای آهنگ‌سازی در قالبی دیگر تبدیل شده‌اند.

همکاری متأخر با حوزهٔ هنری

مجموعهٔ«ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی»

همکاری نفر با حوزهٔ هنری در دورهٔ متأخر، امتداد همان ارتباط تاریخی است، اما موضوع آن وزن بیشتری به آموزش، ثبت و نگهداری میراث موسیقی داده است.نخستین بخش از مجموعهٔردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانیدر ۵ تیر ۱۴۰۱ در حوزهٔ هنری رونمایی شد.گزارش هم‌زمان خبرگزاری آنا صریحاً از«نخستین بخش»نام می‌برد.

در عرضهٔ این پروژه، ردیف موسی معروفی با تارنوازی نفر ارائه شده است.بخش«دستگاه شور ـ سل»در فهرست رسمی عرضهٔ دیجیتال، ۵۷ قطعه دارد و زمان عرضهٔ آن تیر ۱۴۰۱ ثبت شده است.تفکیک اجرا به قطعات نام‌گذاری‌شده، امکان مراجعهٔ هدفمند به گوشه‌ها و مقایسهٔ آن‌ها را برای هنرجو فراهم می‌کند.ارزش آموزشی چنین اثری، افزون بر ثبت نغمه، در دسترسی به نمونهٔ شنیداریِ جمله‌بندی و اجرای نوازنده است.

در ۳۰خرداد ۱۴۰۲مراسم دیگری برای معرفی مجموعه در تالار مهر حوزهٔ هنری برگزار شد.در این برنامه، علاوه بر نفر و مدیران حوزه، موسیقی‌دانانی چون بهزاد عبدی، سیدمحمد عبدالحسینی و امیرحسین سمیعی حضور داشتند.بخش‌هایی از مجموعه، مانند«دستگاه همایون ـ سل»، در عرضهٔ دیجیتال نیز با تاریخ خرداد ۱۴۰۲ ثبت شده‌اند.این شواهد، عرضهٔ بخش‌های پروژه در بیش از یک مقطع را نشان می‌دهند.

نقش حوزهٔ هنری در این همکاری فراتر از میزبانی مراسم بود.انتشار مجموعه از سوی مرکز موسیقی این نهاد، آن را در ردیف پشتیبانی‌های نهادی از آثار آموزشی و تخصصی قرار می‌دهد.مدیر مرکز در مراسم ۱۴۰۲، حفظ ردیف و حمایت از تولیداتی را که لزوماً با ذائقهٔ روز بازار منطبق نیستند، از دلایل این حمایت عنوان کرد.از منظر تاریخ فرهنگی، این همکاری نمونه‌ای از حضور حوزهٔ هنری در صیانت از موسیقی دستگاهی است؛ حضوری که در کنار تولید سرود و آثار مناسبتی باید دیده شود.

«زار»:انتشار بیان شخصی در کنار ثبت میراث

زاربا آهنگ‌سازی و نوازندگی محسن نفر، در دی ۱۴۰۱ منتشر شد و مراسم رونمایی آن در ۱۷دیدر حوزهٔ هنری برگزار شد.نام«مرکز موسیقی حوزهٔ هنری»در شناسنامهٔ عرضهٔ دیجیتال آلبوم به‌عنوان ناشر آمده است.

آلبوم هجده قطعه دارد؛ از جمله«شوریده»،«سقوط»،«شورش»،«آشفته»،«درکوب»،«زار»، ده قطعه با عنوان«زاری»،«در هوایت»و«هوایی».در شناسنامهٔ دو قطعهٔ پایانی، به‌ترتیب«هفت‌ضربی»و«شوشتری»ذکر شده است.این مجموعه برخلاف پروژهٔ ردیف، برای ثبت منظم یک روایت آموزشی معرفی نشده؛ نفر آن را عرصه‌ای برای عرضهٔ ایده‌ها و اندیشه‌های موسیقایی خود دانسته است.

او در توضیح انتخاب تک‌نوازی، بر مسئولیت مستقیم نوازنده در برابر مخاطب تأکید کرد:در این قالب، توان اجرایی و اندیشهٔ موسیقایی بدون تکیه بر خواننده یا گروه عرضه می‌شود.توضیح او دربارهٔ نام آلبوم نیز به دریافت شخصی‌اش از نسبت انسان با شادی و زاری بازمی‌گشت.بر این اساس، عنوان زار در این اثر را باید در زمینهٔ توضیح صاحب اثر فهمید، نه صرفاً بر پایهٔ شباهت نام با اصطلاحات دیگر موسیقی.

کنار هم قرار گرفتن زار و مجموعهٔ ردیف، معنای روشن‌تری به همکاری متأخر نفر و حوزهٔ هنری می‌دهد:این نهاد هم انتشار یک پروژهٔ حفظ و آموزش میراث را بر عهده گرفته و هم ناشر اثری از بیان فردی نوازنده بوده است.اولی امکان رجوع و یادگیری را گسترش می‌دهد و دومی نشان می‌دهد موسیقی‌دان چگونه از اندوختهٔ سنتی برای ارائهٔ اثر شخصی استفاده می‌کند.

اندیشهٔ موسیقایی:حفظ ریشه و ضرورت آفرینش

نفر در سخنانش دربارهٔ ردیف، بر دو ضرورت هم‌زمان تأکید می‌کند.نخست، شناخت و حفظ مجموعهٔ نغمه‌هایی که از استادان پیشین رسیده است؛ دوم، پرهیز از تبدیل ردیف به الگویی برای تکرار بی‌پایان.او در مراسم سال ۱۴۰۱، هم مخالفتِ بدون شناخت با ردیف را نقد کرد و هم اجرای مکرر آن بدون آفرینش را برای ارتباط مخاطب با موسیقی زیان‌بار دانست.

از این موضع می‌توان دریافت که وفاداری او به سنت، با دفاع از توقف در صورت‌های موجود یکسان نیست.در این چارچوب، ردیف دانش و ذخیره‌ای است که نوازنده باید آن را درونی کند تا امکان انتخاب، گسترش و ساختن بیابد.تجربه‌های آهنگ‌سازی، اجرای گروهی و تک‌نوازی او را نیز می‌توان در نسبت با همین اصل بررسی کرد؛ هرچند میزان تحقق آن در هر اثر، موضوع نقد مستقل موسیقایی است.

او موسیقی ایرانی را بخشی از هویت فرهنگی ایران می‌داند و در سخنانش میان زبان، حافظهٔ تاریخی و موسیقی رابطه برقرار می‌کند.این نگاه، در کارنامه‌اش به دو عمل مشخص انجامیده است:استفاده از شعر و زبان موسیقایی ایرانی در آثار آوازی و ثبت ردیف برای انتقال به نسل‌های بعد.همین مصداق‌ها، نسبت فرهنگی او با سنت ایرانی و فعالیت هنری پس از انقلاب را از یک موضع‌گیری کلی فراتر می‌برند.

جایگاه در موسیقی ایران

جایگاه محسن نفر بر سه عرصه استوار است:آهنگ‌سازی و نوازندگی در آثار آوازی شناخته‌شدهٔ دههٔ ۱۳۶۰، آموزش و انتقال دانش ردیف، و تداوم تولید موسیقی سازی.تجربهٔ او نشان‌دهندهٔ مسیری است که از شاگردی مستقیم استادان پیش از انقلاب آغاز شد و در محیط نهادی حوزهٔ هنری، موسیقی فیلم و آموزش تخصصی پس از انقلاب ادامه یافت.

سازوکار اثرگذاری او نیز در همهٔ دوره‌ها یکسان نبوده است.همکاری با سراج، آثارش را به مخاطبان آواز ایرانی رساند؛ موسیقی فیلم، آن‌ها را با تصویر و حافظهٔ دفاع مقدس پیوند داد؛ و مجموعه‌های آموزشی، مخاطبانی محدودتر اما مرتبط با تداوم حرفه‌ای موسیقی پیدا کردند.زارو پروژهٔ ردیف در آغاز دههٔ ۱۴۰۰، نشان‌دهندهٔ ادامهٔ این فعالیت‌اند، حتی در دوره‌ای که حضور صحنه‌ای و رسانه‌ای او نسبت به تولیدات پرمخاطب بازار محدودتر بوده است.

اهمیت رابطهٔ او با حوزهٔ هنری نیز در همین استمرار است.این رابطه از مشارکت در تولیدات آغازین موسیقی پس از انقلاب به انتشار آثار تخصصی در دهه‌های بعد رسیده است.در نتیجه، بررسی نفر هم بخشی از تاریخ تارنوازی معاصر است و هم نمونه‌ای برای شناخت نقش نهادهای فرهنگی در تولید، نگهداری و انتقال موسیقی ایرانی.

گزیدهٔ آثار