علیرضا افتخاری مهیاری (زاده ۱۰ فروردین ۱۳۳۷ در اصفهان) خواننده موسیقی ایرانی و از چهره‌های نامدار موسیقی سنت ایران در دهه‌های اخیر است که کارنامه‌اش آواز دستگاهی، تصنیف‌های ارکسترال، بازخوانی ترانه‌های قدیمی، موسیقی تلفیقی و آثار مذهبی و ملی را دربرمی‌گیرد. آموزش در محیط موسیقایی اصفهان و بهره‌گیری از جلال‌الدین تاج اصفهانی، پشتوانه فعالیت او در آواز شد؛ همکاری با آهنگسازانی چون حسین علیزاده، پرویز مشکاتیان، محمدعلی کیانی‌نژاد، جلال ذوالفنون، علی تجویدی، عباس خوشدل و فریدون شهبازیان نیز مسیرهای متفاوتی پیش روی او گشود. در سال 1389 از او به‌عنوان چهره ماندگار موسیقی ایرانی تجلیل به عمل آمد.
افتخاری از نوجوانی به آواز پرداخت و در کنار آموزش نزد تاج، از محضر حسن کسایی و جلیل شهناز بهره برد. آشنایی با غلامرضا دادبه نیز در توجه او به آواز دشتستانی مؤثر بود. در آغاز دهه ۱۳۶۰، آتش دل، با تکیه بر میراث آوازی اصفهان، از آثار معرف او شد. سپس در همکاری‌های دستگاهی، آوازش در کنار شیوه‌های آهنگسازی و گروه‌نوازی متفاوت قرار گرفت: راز و نیاز با حسین علیزاده، مقام صبر با پرویز مشکاتیان و گروه عارف، و آثاری با محمدعلی کیانی‌نژاد، بخشی از این دوره‌اند. حضور صدایش در موسیقی مجموعه تلویزیونی امیرکبیر نیز به شناخته‌شدن او بیرون از مخاطبان تخصصی آواز کمک کرد.
در دهه ۱۳۷۰، همکاری با جلال ذوالفنون و بازخوانی تصنیف‌های علی تجویدی، دو مسیر دیگر فعالیت او بود. نیلوفرانه، با آهنگسازی عباس خوشدل و شعرهای قیصر امین‌پور، جایگاهی برجسته در استقبال عمومی از آواز او یافت و یکی از پرفروش‌ترین آلبوم‌های تاریخ موسیقی ایران را شکل داد. در مرور روزنامه خراسان بر این مجموعه، پیوند ملودی‌های خوشدل، زبان عاطفی شعرها و اجرای افتخاری از عوامل ماندگاری آن معرفی شده است. همکاری خواننده و آهنگساز در نیلوفرانه ۲، صدایم کن و آثار دیگر ادامه یافت. این دوره، آواز افتخاری را به تصنیف‌هایی پیوند زد که هم در انتشار صوتی و هم در پخش رادیویی و تلویزیونی مخاطب داشتند.
از اواخر دهه ۱۳۷۰ و در دهه ۱۳۸۰، تجربه‌های او در ترانه و تنظیم‌های نزدیک به پاپ گسترده‌تر شد. نسیما، شکوه عشق و صیاد از نمودهای این گرایش‌اند. شکوه عشق با همکاری فریدون خشنود، با شور عشقِ فریدون شهبازیان تفاوت دارد. صیاد نیز آمیزه‌ای از بازخوانی آثار اکبر محسنی و قطعات تازه محمدرضا چراغعلی است. علی شیرازی، منتقد موسیقی، این اثر را در حوزه پاپ تلفیقی بررسی کرده و به همراهی صدای افتخاری با تنظیم ارکسترال و حضور ساز ایرانی توجه نشان داده است. این تجربه‌ها گسترش کاربرد آواز ایرانی در ترانه و موسیقی تلفیقی را نشان می‌دهند؛ نسبت‌دادن تأسیس یک گونه مستقل موسیقایی به آنها، پشتوانه مستند روشنی ندارد.
قلندروار، منتشرشده در ۱۳۸۶ با آهنگسازی عماد توحیدی و تنظیم بابک شهرکی، تجربه متفاوت دیگری بود. بر اساس معرفی و شناسنامه مجموعه، حدود ۷۰ نوع ساز کوبه‌ای در تولید آن به کار رفت. تکیه بر سازهای ضربی، تنوع رنگ صوتی و همراهی گروه هم‌خوانان، این اثر را از بسیاری از همراهی‌های متعارف آواز ایرانی متمایز می‌کرد. افتخاری در گفت‌وگویی هنگام انتشار آلبوم، آن را تجربه‌ای تازه در کارنامه خود دانست. اهمیت این مجموعه در طراحی همراهی آواز با مجموعه گسترده سازهای کوبه‌ای است؛ عدد یادشده به انواع سازها مربوط می‌شود.
موسیقی مذهبی و یادمان‌های ملی، بخش پیوسته دیگری از فعالیت افتخاری است. در دریغا، منتشرشده در ۱۳۶۸ در سوگ امام خمینی، بخش آوازی او با نی محمد موسوی و شعرهای باباطاهر همراه است. رازگشا، از همکاری‌های او با عباس خوشدل در اواخر دهه ۱۳۸۰، به پیامبر اسلام و شماری از امامان شیعه اختصاص دارد. آثار مدافعان حرم، خاک مقدس و دو قطعه مرد میدان و رقص و جولان در یاد قاسم سلیمانی نیز در این بخش از کارنامه قرار می‌گیرند. در ۱۴۰۵، شوق تماشا برای مجموعه مادران درباره مادران شهدا و آثار آه از آن اسفند و سوگ خورشید در سوگ سیدعلی خامنه‌ای منتشر شدند.
پرکاری افتخاری در اواخر دهه 80 موضوع بحث شد. همشهری جوان در شماره ۲۵۸، مورخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۹، پرونده‌ای با عنوان «مرد هزار آلبوم» منتشر کرد. ابوالحسن مختاباد در نقد کارنامه او، فاصله میان استعداد آوازی و غلبه تصنیف‌خوانی و ترانه‌خوانی را برجسته کرده است. افتخاری در پاسخ، به بازانتشار آثار و دخالت ناشران در عرضه مجموعه‌ها اشاره کرد. برخورد او با محمود احمدی‌نژاد در مراسم روز خبرنگارِ مرداد ۱۳۸۹ نیز واکنش‌های سیاسی گسترده‌ای برانگیخت؛ خواننده در توضیحات بعدی، رفتار خود را احترام در یک دیدار رسمی دانست و از پیامدهای حرفه‌ای و اجتماعی آن سخن گفت.
افتخاری در ۱۳۸۹ در برنامه «چهره‌های ماندگار» تقدیر شد و در دی ۱۳۹۵ با ارکستر ملی ایران به رهبری فریدون شهبازیان روی صحنه رفت. در ارزیابی‌های منتشرشده، کارنامه او هم به سبب انعطاف صدا و تنوع همکاری‌ها مورد توجه است و هم به دلیل انتخاب آثار، تعدد انتشارها و تفاوت کیفیت اجراها محل نقد قرار دارد.
روایت علیرضا افتخاری از دیدار و خوش و بش جنجالی با احمدی‌نژاد در برنامه دورهمی
من مست و تو دیوانه
ای دل اگر عاشقی
تصنیف «ای دل اگر عاشقی» از علیرضا افتخاری
نماهنگ «تو مثل کوه محکم باش» با صدای علیرضا افتخاری
سریال به کجا چنین شتابان با صدای علیرضا افتخاری
صیاد
تصنیف «صیاد» از علیرضا افتخاری
آموزش آواز در اصفهان
افتخاری در اصفهان پرورش یافت و آموزش آواز او با سنت موسیقایی این شهر پیوند داشت.در روایت‌های زندگی‌نامه‌ای، از طباطبایی، نوازنده نابینای ویولن، در شمار نخستین راهنمایان موسیقایی او یاد شده است.آموزش نزد تاج اصفهانی، مهم‌ترین مرحله شکل‌گیری شیوه آوازی او بود.ارتباط با حسن کسایی و جلیل شهناز نیز امکان شنیدن و تجربه آواز در همراهی با نوازندگان این سنت را فراهم کرد.
افتخاری در گفت‌وگوی برنامه«رخ‌به‌رخ»در فروردین ۱۴۰۱، خاطرات آموزش نزد تاج را با تأکید بر سخت‌گیری استاد در برابر شتاب برای ضبط و انتشار بازگو کرد.به روایت او، تاج از خواننده جوان انتظار داشت پیش از عرضه عمومی صدا، به یادگیری و پرورش توانایی‌هایش بپردازد.این خاطره، تصویر آموزش افتخاری را از یادگیری چند قطعه فراتر می‌برد و بر اهمیت استمرار تمرین در تربیت آوازخوان دلالت دارد.
غلامرضا دادبه، معروف به جانسوز، از دیگر چهره‌های مؤثر در شناخت او از آواز بود.بهره‌گیری از دادبه به‌ویژه در اجرای دشتستانی در شرح کارنامه افتخاری مطرح شده است.این وجه بعدها در آثاری با شعر باباطاهر و همراهی نی حضور یافت.
در گزارش‌های خبری، کسب رتبه نخست آواز در آزمون باربد نیز از نشانه‌های شناسایی استعداد او در جوانی دانسته شده است.
آواز دستگاهی و همکاری‌های دهه ۱۳۶۰
آتش دلاز نخستین آثار شناخته‌شده افتخاری پس از انقلاب است.این مجموعه با یاد تاج اصفهانی و با نقش فرامرز پایور در آغاز فعالیت ضبط‌شده او پیوند دارد.معرفی این اثر در زندگی‌نامه‌های هنری، معمولاً بر ارتباط صدای خواننده جوان با میراث آواز اصفهان تأکید می‌کند.
در ادامه، همکاری با محمدعلی کیانی‌نژاد در آثاری چون مهرورزان و سرو سیمین، و سپس حضور در راز و نیاز و مقام صبر، دامنه کار او را گسترش داد.راز و نیازبا آهنگسازی حسین علیزاده، شامل موسیقی در راست‌پنجگاه و شوشتری است.مقام صبرنیز حاصل همکاری با پرویز مشکاتیان و گروه عارف در فضای راست‌پنجگاه بود.این آثار، آواز افتخاری را در کنار آهنگسازی و گروه‌نوازی دستگاهی قرار دادند.
در مرور کارنامه منتشرشده در تبیان، آثار این دوره از نمونه‌هایی معرفی شده‌اند که در آنها آواز، در کنار تصنیف، سهم جدی‌تری داشت.این ارزیابی، مبنای یکی از مقایسه‌های مکرر منتقدان شد:مقایسه آوازخوانی افتخاری در همکاری‌های اولیه با مجموعه‌های متأخری که بیشتر بر ترانه و تصنیف متکی بودند.
صدای او در مجموعه تلویزیونی امیرکبیر نیز شنیده شد.موسیقی این مجموعه با کامبیز روشن‌روان پیوند داشت و آواز افتخاری با همراهی نی محمدعلی کیانی‌نژاد، یکی از نمونه‌های حضور زودهنگام او در رسانه عمومی بود.این حضور، مسیر انتشار آلبوم را با مسیر شناخته‌شدن از طریق تلویزیون همراه کرد.
گسترش تصنیف‌خوانی و جایگاه نیلوفرانه
در دهه ۱۳۷۰، همکاری افتخاری با جلال ذوالفنون به آثاری چون مستانه و شب عاشقان انجامید.همراهی سه‌تار در این مجموعه‌ها، با سازبندی بزرگ آثار ارکسترال او تفاوت داشت.در سوی دیگر، یاد استاد با بازخوانی تصنیف‌های علی تجویدی و شعرهای رحیم معینی کرمانشاهی، صدای افتخاری را به بخشی از میراث ترانه و تصنیف پیش از انقلاب پیوند زد.
نیلوفرانهدر میانه دهه ۱۳۷۰، با آهنگسازی عباس خوشدل، شعرهای قیصر امین‌پور و با اهتمام فریدون شهبازیان منتشر شد.مرور روزنامه خراسان بر این اثر، آن را از نمونه‌های شاخص پیوند تصنیف ایرانی با زبان شعریِ در دسترس مخاطب عمومی معرفی می‌کند.مضمون‌های عاشقانه و نیایشی، در کنار ملودی‌هایی که در رادیو و تلویزیون نیز شنیده می‌شدند، در دریافت عمومی مجموعه نقش داشتند.
خوشدل در توضیح همکاری خود با افتخاری گفته است که برخی ساخته‌های پیشینش را متناسب با وسعت صدای او دوباره تنظیم کرده بود.در روایت آهنگساز، اجرای خواننده نتیجه تطبیق اثر با امکانات یک صدای مشخص بود.این توضیح، سهم آهنگسازی و تنظیم را در کنار توانایی خواننده روشن می‌کند.
همکاری این دو در نیلوفرانه ۲، صدایم کن و شبان عاشق ادامه یافت.خوشدل در مصاحبه با خبرگزاری مهر، به استفاده رادیو قرآن از بخش‌هایی از صدایم کن اشاره کرده است.این کاربرد نشان می‌دهد که بعضی قطعات، علاوه بر شنیده‌شدن در قالب آلبوم، در برنامه‌های مذهبی نیز استمرار یافتند.
بازگشت قطعات نیلوفرانه به برنامه ارکستر ملی در ۱۳۹۵، نمونه دیگری از تداوم این مجموعه بود.استقبال تالار وحدت از اجرای دوباره آنها، در گزارش‌های کنسرت ثبت شده است.
شکوه عشق و صیاد؛ تجربه ترانه و موسیقی تلفیقی
از اواخر دهه ۱۳۷۰، افتخاری همکاری با آهنگسازان و تنظیم‌کنندگانی را گسترش داد که آثارشان به ترانه و پاپ نزدیک‌تر بود.نسیمابا فضل‌الله توکل، شکوه عشق با همکاری فریدون خشنود و صیاد از آثار این مسیرند.شکوه عشقو شور عشق، باوجود شباهت نام، دو اثر جداگانه‌اند؛ دومی به همکاری او با فریدون شهبازیان تعلق دارد.
علی شیرازی در بررسی صیاد، آن را در حوزه پاپ تلفیقی قرار داده است.این مجموعه در ۱۳۸۴ با شش قطعه از اکبر محسنی و دو قطعه تازه محمدرضا چراغعلی عرضه شد.
در گزارش شیرازی، حضور سه‌تار در کنار تنظیم ارکسترال و نحوه استفاده از صدای افتخاری، از ویژگی‌های قابل توجه قطعه صیاد شمرده شده است.در این نگاه، آموزش دستگاهی خواننده در خدمت قالب ترانه قرار می‌گیرد؛ آواز، ساز ایرانی و تنظیم نزدیک به پاپ، اجزای تجربه تلفیقی‌اند.
افتخاری نیز در مصاحبه‌ها از حق خود برای تجربه موسیقی پاپ دفاع کرده است.او تنوع فعالیت را بخشی از انتخاب حرفه‌ای خود می‌دانست.در مقابل، نقدهای کارنامه‌اش بر این پرسش متمرکز بود که آیا این تغییر مسیر، از ظرفیت آوازخوانی او به‌خوبی استفاده می‌کند.
تعبیر«شکل‌دادن نوع تازه‌ای از موسیقی تلفیقی»درباره این آثار، اگر به تجربه خاص افتخاری در ترکیب صدای آموزش‌دیده با ترانه و تنظیم پاپ اشاره کند، قابل توضیح است؛ اما در نقدهای بررسی‌شده، این آثار به‌عنوان بنیان یک گونه مستقل و بی‌سابقه معرفی نشده‌اند.
قلندروار؛ آواز با همراهی سازهای کوبه‌ای
قلندرواردر ۱۳۸۶ از سوی مرکز موسیقی حوزه هنری منتشر شد.عماد توحیدی آهنگسازی و بابک شهرکی تنظیم آن را بر عهده داشتند.این مجموعه هشت قطعه دارد و طراحی همراهی آواز در آن بر سازهای کوبه‌ای، رنگ‌های ضربی و گروه هم‌خوانان استوار است.
در معرفی و شناسنامه اثر، از به‌کارگیری حدود ۷۰ نوع ساز کوبه‌ای یاد شده است.دف، دمام، دهل، نقاره، تبلا، تیمپانی و کوزه، نمونه‌هایی از سازهای این مجموعه‌اند.این تعداد به تنوع سازهای به‌کاررفته در تولید اشاره دارد و لزوماً به معنی حضور هم‌زمان آنها در هر قطعه نیست.
افتخاری در گفت‌وگوی زمان انتشار، قلندروار را تجربه‌ای تازه برای خود معرفی کرد و به تفاوت آن با همکاری‌های پیشینش توجه نشان داد.در معرفی حوزه هنری نیز نوآوری در همراهی آواز و تنوع سازهای ضربی برجسته شد.ویژگی متمایز آلبوم، فراهم‌کردن مجموعه‌ای گسترده از رنگ‌های کوبه‌ای برای همراهی خواننده است.
توحیدی پیش‌تر نیز در آثاری چون کولی‌کوبی و ذوالجناح با امکانات سازهای کوبه‌ای کار کرده بود.قلندرواردر امتداد این جست‌وجوها، آنها را به اجرای آوازی افتخاری پیوند داد.
وجه آیینی مجموعه در برخی قطعات آشکار است؛ از جمله مشرق مطلق که در معرفی اثر به پیامبر اسلام اختصاص یافته است.تب و جنوننیز با یاد محمدحسین سرآهنگ پیوند دارد.بدین ترتیب، تنوع سازبندی با مضمون‌های عرفانی و ارجاع به میراث آوازی همراه شده است.توصیف آن به‌عنوان اثری متمایز در کارنامه افتخاری مستند است؛ ادعای یگانگی مطلق آن در تاریخ موسیقی، نیازمند مقایسه گسترده‌تری است.
رازگشا و موسیقی در مدح پیامبر و امامان
رازگشا، با آهنگسازی عباس خوشدل، همان مجموعه مذهبی اواخر دهه ۱۳۸۰ است که بخش مهمی از همکاری او با افتخاری را در این حوزه نمایندگی می‌کند.موضوع قطعات آن پیامبر اسلام، امام علی، امام حسین، امام رضا و امام مهدی است.
خوشدل در مصاحبه اردیبهشت ۱۳۸۹ با خبرگزاری مهر، انگیزه ساخت مجموعه را توضیح داده است.به گفته او، استفاده بعضی مداحان از ملودی‌های نیلوفرانه با کلامی که از نظرش مناسب نبود، او را به فکر ساخت آثاری با شعر سنجیده در مدح ائمه انداخت.سفارش بسیج صداوسیما، امکان تولید مجموعه را فراهم کرد.
آهنگساز همچنین گفته است که قطعه مربوط به امام حسین، به پیشنهاد افتخاری، در اسفند ۱۳۸۷ به مجموعه افزوده شد.در توضیح قطعه امام علی نیز از انتخاب شعر عباس شهری و استفاده از شوشتری و همایون سخن گفته است.خوشدل هدف این انتخاب را فاصله‌گرفتن از فضای صرفاً سوگوارانه عنوان کرد.
از منظر خود آهنگساز، رازگشا کوششی برای عرضه موسیقی مذهبی با توجه هم‌زمان به شعر، ملودی و تناسب اجرا بود.این مجموعه، پیوند صدای افتخاری با موسیقی دینی را از حضور پراکنده در مناسبت‌ها به تولید یک آلبوم موضوعی گسترش داد.
پرکاری،«مرد هزار آلبوم»و پاسخ افتخاری
پرونده همشهری جوان درباره افتخاری در شماره ۲۵۸، مورخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۹، با عنوان«مرد هزار آلبوم»و به قلم سیدعلی‌اصغر رضوی منتشر شد.محور آن، تعدد انتشارها و تغییر مسیر خواننده از آواز دستگاهی به تصنیف و ترانه بود.پرسش اصلی پرونده این بود که افزایش حجم تولید، چه نسبتی با انتخاب اثر و حفظ کیفیت دارد.
ابوالحسن مختاباد، منتقد موسیقی، در نقد کارنامه افتخاری بر فاصله میان استعداد بالقوه او در آواز و تصویری که انتشارهای بعدی از او ساخته‌اند، تأکید کرده است.در این ارزیابی، مسئله کمبود توانایی خواننده نیست؛ غلبه تصنیف‌خوانی و ترانه‌خوانی بر بخشی از ظرفیت آواز اوست.
افتخاری در واکنش به پرونده، هم به لحن آن اعتراض کرد و هم مسئولیت انتشار همه مجموعه‌های عرضه‌شده به نام خود را نپذیرفت.او درباره گرفتار توضیح داد که با اثری قدیمی و بازانتشارشده روبه‌رو بوده است.از نظر او، تصمیم ناشران و عرضه دوباره ضبط‌ها در افزایش تعداد عنوان‌ها سهم داشته است.
این پاسخ، وجه دیگری از بحث را روشن می‌کند:تعداد عنوان‌های بازار، همیشه با تعداد پروژه‌های تازه ضبط‌شده یکسان نیست.بااین‌حال، نقد همشهری جوان صرفاً به شمارش آلبوم محدود نمی‌شد و مسئله انتخاب هنری و تفاوت کیفیت آثار را نیز مطرح می‌کرد.
عنوان«مرد هزار آلبوم»با تعبیر«بازیگری به هزار چهره»در نوشته میرعلینقی تفاوت دارد.اولی به پرکاری می‌پردازد و دومی به قابلیت افتخاری در تغییر شیوه اجرا.
دیدار با احمدی‌نژاد و پیامدهای رسانه‌ای
در مرداد ۱۳۸۹، برخورد افتخاری با محمود احمدی‌نژاد در مراسم روز خبرنگار، پس از انتشار تصاویر آن، به موضوعی سیاسی تبدیل شد.دیدار در فضای متأثر از مناقشات انتخابات ۱۳۸۸ رخ داد و رفتار خواننده از سوی مخالفان احمدی‌نژاد به حمایت سیاسی تعبیر شد.
افتخاری در توضیحات بعدی، رفتار خود را احترام در یک موقعیت رسمی دانست.او در گفت‌وگوی منتشرشده در تماشاگران امروز، به بازپخش تصاویر و پیامدهایی اشاره کرد که، به روایت خودش، بر روابط اجتماعی و موقعیت حرفه‌ای او اثر گذاشته بود.گزارش فشارهای واردشده، در این بخش متکی بر روایت خود اوست.
این واقعه در مصاحبه‌های سال‌های بعد نیز تکرار شد و به بخشی از دریافت عمومی از خواننده تبدیل گردید.بااین‌حال، فعالیت ضبط و انتشار او پس از آن ادامه داشت؛ ازاین‌رو، تعبیرهای خود او درباره خانه‌نشینی، بیشتر وضعیت حضور حرفه‌ای و احساس انزوا را توضیح می‌دهند تا توقف کامل تولید موسیقی.
افتخاری در همان سال در برنامه«چهره‌های ماندگار»تقدیر شد.این تقدیر و مناقشه رسانه‌ای، دو رخداد جداگانه در کارنامه عمومی او بودند.
ایران، دفاع مقدس و یادمان شهدا
از دریغا تا خاک مقدس
دریغادر ۱۳۶۸ در سوگ امام خمینی منتشر شد.گزارش تاریخی خبرآنلاین، میان قطعات بخش نخست مجموعه و بخش آوازی افتخاری تفکیک می‌کند:تصنیف ای دریغا با صدای محمد گلریز است، درحالی‌که بخش دیگر، آواز افتخاری با نی محمد موسوی و شعرهای باباطاهر را دربرمی‌گیرد.دشتستانی، شوشتری و بوی گل از بخش‌های این اجرای آوازی‌اند.
خاک مقدسدر ۱۳۹۴ با حضور افتخاری، محسن توسلی و خشایار اعتمادی عرضه شد.شعر اثر از قاسم صرافان است و فرید علوی نیز در آن دکلمه دارد.توسلی در گفت‌وگو با هنرآنلاین، استفاده از شیوه‌های متفاوت اجرا را با هدف بیان وحدت و اشتراک ملی توضیح داده است.در روایت او، موسیقی ارزشی می‌تواند افزون بر مضامین جنگ و شهادت، به ایران و همبستگی اجتماعی بپردازد.
این اثر از نمونه‌های حضور افتخاری در یک تولید مشترک است که هویت ملی را موضوع قرار می‌دهد و چند شیوه خواندن را در کنار هم می‌نشاند.
مدافعان حرم
مدافعان حرمدر خرداد ۱۳۹۵ با صدای افتخاری منتشر شد.آهنگسازی آن را علیرضا سپهوند، تنظیم را همایون پشدار و سرودن شعر را احمد بابایی بر عهده داشتند.این قطعه با نخستین جشنواره فیلم مدافعان حرم پیوند داشت و انتشار صوتی آن نیز گزارش شد.
در معرفی اثر، موضوع یاد و تکریم مدافعان حرم صریح است.این همکاری، صدای افتخاری را به تولید موسیقایی مرتبط با مقاومت و یادمان شهدا پیوند می‌دهد.قالب آن قطعه‌ای موضوعی برای یک رویداد فرهنگی بود، درحالی‌که رازگشا مجموعه‌ای چندقطعه‌ای درباره شخصیت‌های دینی است.
مردمیدان و رقص و جولان برای قاسم سلیمانی
افتخاری پس از شهادت قاسم سلیمانی، مرد میدان را با شعر مولانا و آهنگسازی و تنظیم محمدرضا چراغعلی اجرا کرد.رقص و جولان، دیگر اثر او در این موضوع، با شعر محمدمهدی سیار، آهنگسازی عماد توحیدی و تنظیم آرش صفدری ساخته شد.
هر دو قطعه در مجموعه مشترک قاسم هنوز زنده است قرار گرفتند.معرفی نخست مجموعه در دی ۱۴۰۱ انجام شد و خبر انتشار نسخه دیجیتال آن در آذر ۱۴۰۲ منتشر گردید.این آلبوم از تولیدات مرکز موسیقی حوزه هنری است و آثار خوانندگان دیگری را نیز دربرمی‌گیرد.
میلاد عرفانپور، مدیر وقت مرکز موسیقی حوزه هنری، در معرفی مجموعه، هدف آن را ثبت یاد و عرض ارادت به قاسم سلیمانی عنوان کرده است.در این پروژه، افتخاری با دو همکاری متفاوت حضور دارد:یکی با چراغعلی و دیگری با توحیدی؛ دو آهنگسازی که پیش‌تر نیز در مسیرهای متفاوت کارنامه او نقش داشتند.
شوق تماشا و روایت مادران شهدا
در اردیبهشت ۱۴۰۵، شوق تماشا برای مجموعه نمایشی مادران منتشر شد.شعر آن از محمدمهدی سیار و آهنگسازی آن از امیر حقیقت است.مجموعه با حمایت بنیاد شهید و امور ایثارگران تولید شده و زندگی مادران شهدا را موضوع قرار می‌دهد.
در معرفی سریال، روایت‌هایی از خانواده‌های شیعه، اهل‌سنت و مسیحی، و از شهدای دفاع مقدس و جنگ دوازده‌روزه آمده است.این همکاری، یادمان جنگ و شهادت را از معرفی رزمنده به تجربه خانواده و مادر پیوند می‌زند.جایگاه قطعه در تیتراژ، حضور موسیقی افتخاری را در روایت تلویزیونی این موضوع استمرار می‌دهد.
بازگشت به ارکستر ملی و اجرای صحنه‌ای
افتخاری در دی ۱۳۹۵ با ارکستر ملی ایران به رهبری فریدون شهبازیان در جشنواره موسیقی فجر روی صحنه رفت.همکاری شامل اجرای دوباره آثاری از عباس خوشدل و فریدون شهبازیان بود و در کنار آنها، قطعات سازی حسین دهلوی نیز اجرا می‌شد.
شهبازیان در گفت‌وگوی پیش از اجرا، از انتخاب این آثار برای برنامه ارکستر سخن گفت.افتخاری نیز همکاری با ارکستر ملی را فرصتی برای حضور دوباره در صحنه معرفی کرد و از کم‌شدن توجه حرفه‌ای به خود در سال‌های پیش گفت.
مریم درویش، در گزارش اجرای دوم اسفند ۱۳۹۵ در تالار وحدت، استقبال مخاطبان از ورود افتخاری و اجرای قطعات آشنا را ثبت کرده است.او درعین‌حال، صدای اجرای زنده را با نرمی و توان سال‌های اوج خواننده یکسان ندانست.در ارزیابی درویش، انتخاب قطعات دلنشین همچنان امکان جذب مخاطب را فراهم می‌کرد.
این گزارش، میان محبوبیت قطعات قدیمی و کیفیت اجرای روز تمایز می‌گذارد.بازاجرای نیلوفرانه و قطعات شور عشق، استمرار حضور این آثار در برنامه ارکستر ملی را نشان می‌دهد، درحالی‌که نقد اجرای زنده، ارزیابی مستقلی از وضعیت صدای خواننده در آن مقطع ارائه می‌کند.
آثار سوگ در سال ۱۴۰۵
در تیر ۱۴۰۵، آه از آن اسفند با صدای افتخاری در سوگ آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای منتشر شد.شعر از محمدمهدی سیار، آهنگسازی از امیر حقیقت و تنظیم از سیدحسین موسوی است.این اثر در تولیدات مرتبط با مراسم سوگ و یادمان او قرار دارد.
سوگ خورشیدنیز با شعر سیار و صدای افتخاری، در مجموعه مشترک بدرقه عرضه شد.انتشار نخست آن با اعتراض خواننده همراه بود.بنا بر گزارش تسنیم، افتخاری از کیفیت قطعه ناراضی بود و خواستار حذف آن از مجموعه شد.
شیوه اجرا و ارزیابی منتقدان
علیرضا میرعلینقی در نوشته«درباره علیرضا افتخاری؛ بازیگری به هزار چهره»، قابلیت خواننده در جابه‌جایی میان شیوه‌های متفاوت اجرا را برجسته کرده است.در این ارزیابی، یکسان‌نبودن صدای اجرایی افتخاری در آثار دستگاهی، تصنیف‌های قدیمی و ترانه‌های جدید، بخشی از توانایی او در سازگارشدن با نقش‌های مختلف موسیقایی است.
افتخاری خود نیز در برنامه«رخ‌به‌رخ»، از تعبیر«گریم صدا»استفاده کرده است.به توضیح او، شیوه به‌کارگیری صدا را با ملودی و حال‌وهوای اثر تغییر می‌دهد.این خوداظهاری، روشی را توضیح می‌دهد که شنونده در تفاوت اجرای آثارش با آن روبه‌رو می‌شود.
مرور تبیان بر کارنامه او، گرما، قدرت و انعطاف صدا، وضوح اجرا و توانایی تحریر را از ویژگی‌هایش دانسته است.در همان مرور، تفاوت میان آوازخوانی، تصنیف‌خوانی و تجربه‌های پاپ او نیز مطرح می‌شود.این تمایز برای ارزیابی کارنامه ضروری است:آواز آزاد دستگاهی، تصنیف ضربی و ترانه پاپ، معیارهای اجرایی کاملاً یکسانی ندارند.
در نقد مختاباد، مسئله اصلی استفاده از ظرفیت آواز است؛ در بررسی شیرازی، تناسب صدا با یک تجربه پاپ تلفیقی اهمیت دارد؛ و در گزارش درویش، کیفیت اجرای زنده در یک مقطع مشخص سنجیده می‌شود.این داوری‌ها به جنبه‌های متفاوتی از کارنامه اشاره می‌کنند و نمی‌توان آنها را به یک حکم کلی درباره تمام آثار تقلیل داد.
گزیده آثار و همکاری‌های اصلی
اثر | همکار یا همکاران اصلی | ویژگی |
|---|---|---|
آتش دل | فرامرز پایور | از آثار آغازین؛ پیوند با میراث تاج اصفهانی |
مهرورزان | محمدعلی کیانی‌نژاد | آواز و تصنیف دستگاهی |
راز و نیاز | حسین علیزاده | موسیقی راست‌پنجگاه و شوشتری |
مقام صبر | پرویز مشکاتیان و گروه عارف | آواز و گروه‌نوازی در راست‌پنجگاه |
مستانهو شب عاشقان | جلال ذوالفنون | همراهی آواز و سه‌تار |
یاد استاد | علی تجویدی؛ شعرهای رحیم معینی کرمانشاهی | بازخوانی تصنیف‌های تجویدی |
شور عشق | فریدون شهبازیان | همکاری در موسیقی ارکسترال |
نیلوفرانهو نیلوفرانه ۲ | عباس خوشدل؛ با اهتمام فریدون شهبازیان | تصنیف‌های ارکسترال با شعرهای قیصر امین‌پور |
صدایم کن | عباس خوشدل | تصنیف‌هایی با مضامین عاشقانه و نیایشی |
نسیما | فضل‌الله توکل | تجربه ترانه‌خوانی |
شکوه عشق | همکاری با فریدون خشنود | گرایش به ترانه و تنظیم‌های نزدیک به پاپ |
صیاد | اکبر محسنی و محمدرضا چراغعلی | بازخوانی آثار قدیمی و قطعات تازه |
قلندروار | عماد توحیدی؛ تنظیم بابک شهرکی | آواز با همراهی مجموعه گسترده سازهای کوبه‌ای |
رازگشا | عباس خوشدل | مجموعه موضوعی در مدح پیامبر و امامان |
گزیده آثار مذهبی، ملی و یادمانی
اثر | زمان انتشار یا عرضه | موضوع و مشخصات |
|---|---|---|
بخش آوازی دریغا | ۱۳۶۸ | سوگ امام خمینی؛ آواز افتخاری، نی محمد موسوی و شعر باباطاهر |
رازگشا | اواخر دهه ۱۳۸۰ | مدح پیامبر اسلام و شماری از امامان شیعه |
خاک مقدس | ۱۳۹۴ | اثری مشترک با محسن توسلی و خشایار اعتمادی درباره ایران |
مدافعان حرم | ۱۳۹۵ | آهنگسازی علیرضا سپهوند؛ تنظیم همایون پشدار؛ شعر احمد بابایی |
مرد میدان | دی ۱۳۹۸ | یاد قاسم سلیمانی؛ شعر مولانا؛ آهنگسازی و تنظیم محمدرضا چراغعلی |
رقص و جولان | در مجموعه قاسم هنوز زنده است | شعر محمدمهدی سیار؛ آهنگسازی عماد توحیدی؛ تنظیم آرش صفدری |
شوق تماشا | اردیبهشت ۱۴۰۵ | تیتراژ مجموعه مادران؛ آهنگسازی امیر حقیقت؛ شعر محمدمهدی سیار |
آه از آن اسفند | تیر ۱۴۰۵ | سوگ سیدعلی خامنه‌ای؛ آهنگسازی امیر حقیقت؛ تنظیم سیدحسین موسوی |
سوگ خورشید | تیر ۱۴۰۵ | قطعه‌ای از مجموعه مشترک بدرقه؛ نسخه اصلاح‌شده در ۲۸ تیر منتشر شد |
آثار
موسیقی فیلم و سریال
ردیف | نام اثر |
|---|---|
۱ | خوانندگی چند قطعه در سریال امیرکبیر |
۲ | پخش قطعاتی از نیلوفرانه در فیلم لیلا (فیلم ۱۳۷۵) |
۳ | قطعه آواز در شب‌های زاینده‌رود (کارگردانی محسن مخملباف) |
۴ | تیتراژ سینمایی چتری برای کارگردان |
۵ | تیتراژ سریال روز رفتن |
۶ | تیتراژ سریال به کجا چنین شتابان |
۷ | تیتراژ سریال پنجمین خورشید |
۸ | تیتراژ سریال هشت بهشت |
۹ | تیتراژ سریال روزهای بهتر |
۱۰ | تیتراژ سریال کهنه‌سرباز |
آلبوم‌ها
سال انتشار | آهنگساز | ناشر | نام آلبوم |
|---|---|---|---|
۱۳۶۲ | عبدالحسین برازنده | گل نوا | آتش دل |
۱۳۶۴ | محمدعلی کیانی‌نژاد | هم‌آواز آهنگ | مهرورزان |
۱۳۶۴ | عماد رام | ساربانگ | همتای آفتاب |
۱۳۶۷ | حسین علیزاده | ماهور | راز و نیاز |
۱۳۶۸ | محمد موسوی | مرکز نشر و حفظ آثار انقلابی | دریغا … |
۱۳۷۰ | عبدالحسین برازنده | نواگر | کاروان |
۱۳۷۰ | محمدجلیل عندلیبی | آوای دل | غریبستان |
۱۳۷۲ | محمد آذری | آوای دل | راز گل |
۱۳۷۳ | پرویز مشکاتیان | چهارباغ بانگ | مقام صبر |
۱۳۷۳ | محمدعلی کیانی‌نژاد | فارس نوا | سرو سیمین |
۱۳۷۳ | محمدجلیل عندلیبی | مشکات | سرمستان |
۱۳۷۴ | محمدجواد ضرابیان | سار بانگ | ناز نگاه |
۱۳۷۴ | فریدون شهبازیان | سار بانگ | شور عشق |
۱۳۷۵ | جمشید عندلیبی | گلبانگ | مهمان تو |
۱۳۷۵ | عباس خوشدل | مشکات | نیلوفرانه |
۱۳۷۵ | محمدجواد ضرابیان | ساربانگ | زیباترین |
۱۳۷۶ | محمدجلیل عندلیبی | آواز بیستون | امان از جدایی |
۱۳۷۷ | علی جعفریان | فارس نوا | افسانه |
۱۳۷۷ | علی تجویدی | سروش | یاد استاد |
۱۳۷۷ | محمدجلیل عندلیبی | آواز بیستون | تازه به تازه |
۱۳۷۷ | حسن میرزاخانی | سار بانگ | هنگامه |
۱۳۷۸ | عباس خوشدل | مشکات | نیلوفرانه ۲ |
۱۳۷۸ | عباس خوشدل | آواز بیستون | صدایم کن |
۱۳۷۸ | محمدجواد ضرابیان | سار بانگ | عطر سوسن |
۱۳۷۸ | مهرداد پازوکی | آواز بیستون | پاییز |
۱۳۷۸ | محمدجلیل عندلیبی | آواز بیستون | خداحافظ |
۱۳۷۹ | کامبیز روشن‌روان | مشکات | گل هزار بهار |
۱۳۷۹ | عباس خوشدل | مشکات | شبان عاشق |
۱۳۷۹ | جواد لشکری | آواز بیستون | گل میخک |
۱۳۷۹ | جلال ذوالفنون | آواز بیستون | مستانه |
۱۳۷۹ | فضل‌الله توکل | آوای نوین | نسیما |
۱۳۸۰ | جواد لشکری | آواز بیستون | خوش آمدی |
۱۳۸۰ | عطا جنگوک | آواز بیستون | همسایه |
۱۳۸۰ | جواد لشکری | آوای نوین | خنده بارون |
۱۳۸۱ | جواد لشکری | آواز بیستون | عشق گمشده |
۱۳۸۱ | جلال ذوالفنون | هم‌آواز آهنگ | شب عاشقان |
۱۳۸۱ | فریدون خشنود | آوای برگ | شکوه عشق |
۱۳۸۲ | فضل‌الله توکل | آوای نوین | غم زمانه |
۱۳۸۲ | همایون شجریان حسین یوسف‌زمانی مجید اخشابی مهیار فیروزبخت علی جعفریان و … | سروش | قصهٔ شمع |
۱۳۸۲ | جمشید عندلیبی | آواز بیستون | باباطاهر |
۱۳۸۲ | محمدجلیل عندلیبی | شاخه طوبی | کنسرت لندن (ای میهن) |
۱۳۸۳ | اسدالله ملک حبیب‌الله بدیعی | آوای ماندگار | بردی از یادم |
۱۳۸۳ | علی تجویدی | نی‌داوود | به دنبال دل |
۱۳۸۳ | فضل‌الله توکل | آوای نوین | خاطرات جوانی |
۱۳۸۴ | اکبر محسنی محمدرضا چراغعلی | سروش | صیاد |
۱۳۸۵ | حسن میرزاخانی | آواز بیستون | تو می‌آیی |
۱۳۸۵ | آری | سروش | آوای عشق |
۱۳۸۵ | حسن میرزاخانی | آواز بیستون | ماه خراسان |
۱۳۸۵ | بهزاد خدارحمی | آوای ماندگار | سفر |
۱۳۸۶ | محمدرضا چراغعلی | سروش | هوای تو |
۱۳۸۶ | فریدون خشنود | حوزه هنری | عطر مهر |
۱۳۸۶ | عباس خوشدل | سروش | راز گشا |
۱۳۸۶ | عماد توحیدی | حوزه هنری | قلندروار |
۱۳۸۶ | فردین کریم‌خاوری | حوزه هنری | خروش بحر |
۱۳۸۷ | اسدالله ملک فضل‌الله توکل اکبر محسنی جهانبخش پازوکی | آوای نوین | نوای اساتید |
۱۳۸۷ | علی خشتی‌نژاد امیر رحیمی‌آذر | نوانگار | تنها تو می‌مانی |
۱۳۸۷ | فریدون خشنود | ایران‌گام | عاشقا سلام، عاشقا درود |
۱۳۸۹ | محمدجلیل عندلیبی هابیل علی‌اف | آوای باربد | گرفتار |
۱۳۸۹ | فریدون خشنود | ایران‌گام | شب کوچه‌ها |
۱۳۹۱ | محسن حسینی حبیب‌الله بدیعی | سروش | جام مصفا |
۱۳۹۲ | مهدی تاری | نغمه ماندگار ایرانیان | خانه دوست کجاست |
۱۳۹۳ | حسین پرنیا | ایران‌گام | پادشاه فصل‌ها |
آلبوم‌های پرفروش
نیلوفرانه: با فروش بیش از ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار نسخه، عنوان پرفروش‌ترین آلبوم را به خود اختصاص داده است، این آلبوم در سال ۱۳۷۵ منتشر شد.
یاد استاد: در سال ۱۳۷۷ به آهنگسازی علی تجویدی از پرفروش‌ترین آثار اواخر دهه هفتاد می‌باشد که بازخوانی آثار علی تجویدی در قبل از انقلاب می‌باشد.
صیاد: در سال ۱۳۸۴ با فروشی بیش از یک میلیون نسخه، پرفروش‌ترین آلبوم تلفیقی دهه هشتاد می‌باشد که هم‌اکنون نیز در سایت‌های دانلود موسیقی نیز بالاترین تعداد دانلود و بازدید را داراست.
قلندروار: آخرین اثر پرفروش علیرضا افتخاری می‌باشد که در سال ۱۳۸۶ منشر شد و در داخل و خارج از ایران مورد استقبال فراوانی قرار گرفت و فروش این آلبوم تا اواخر سال ۱۳۸۶ بیش از ۱ میلیون ۵۰۰ هزار اعلام می‌کنند.
تک‌آهنگ‌ها
نام ترانه | ترانه‌سرا | آهنگساز | سال پخش |
|---|---|---|---|
به رقص آ | مولوی | محمدجلیل عندلیبی | ۱۳۶۶ |
سلسلهٔ موی دوست | حافظ | محمدجلیل عندلیبی | ۱۳۶۶ |
شور عشق | فخرالدین عراقی | فریدون شهبازیان | ۱۳۷۲ |
شکوه پرواز | ۱۳۸۵ | ||
خورشیدهای روشن | فریدون خشنود | آبان ۱۳۸۶ | |
کبوتر | بهزاد خدارحمی | ۵ تیر ۱۳۸۹ | |
صاعقه سبز | پدرام درخشانی | ۱۹ مهر ۱۳۸۹ | |
زاینده‌رود من کو؟ | محمدرضا چراغعلی | ۱ شهریور ۱۳۹۲ | |
در اصفهان بمانید | علیرضا افتخاری | ۵ اردیبهشت ۱۳۹۳ | |
دیار ماندگار | صالحه زهره‌وند | علیرضا افتخاری | ۱۳۹۶ |
مدافعان حرم | علیرضا سپهوند | ۱۱ خرداد ۱۳۹۵ | |
غرق باران | حامد حسین‌خانی | عماد توحیدی | ۲۴ تیر ۱۳۹۵ |
دلتنگ باران | اسماعیل فرزانه | مهرداد دلنوازی | بهمن ۱۳۹۵ |
شهر تازه | عباس کاظمی | ۱۹ فروردین ۱۳۹۶ | |
رهایی | سعید بیابانکی | علیرضا افتخاری | خرداد ۱۳۹۶ |
به‌یاد مریم | ندا شاه‌محمدی | حسن میرزاخانی | ۲۸ تیر ۱۳۹۶ |
کول‌بر | بیژن ارژن | صادق نوری | بهمن ۱۳۹۷ |
حریم | محمود حبیبی کسبی | امیرحسین اسکندری | ۱۷ تیر ۱۳۹۸ |
همت آهو | ابوالفضل صادقی‌نژاد | ۱۷ تیر ۱۳۹۸ | |
پابوس | جواد گنجعلی | امیرحسین اسکندری | ۲۲ تیر ۱۳۹۸ |
مرد میدان | مولوی | ۱۷ دی ۱۳۹۸ | |
رندانه | بهزاد خدارحمی | ۱۳۹۹ | |
سفر دوست | ۱۳۹۹ |
جوایز و افتخارات
جایزه هنری گوهرشاد برای اثر تو مثل کوه محکم باش
درجه یک هنری از سوی شورای ارزشیابی هنرمندان، نویسندگان و شاعران کشور به پاس خوانندگی در مقام‌ها و سبک‌های مختلف موسیقی
برنده نشان رسمی چهره ماندگار در سال ۱۳۸۹
کسب مقام اول آزمون باربد (در سال ۱۳۵۷)
گفتاورد
سه چهار ساله است آن نظری که باید به موسیقی و هنر بشه نشده است. وی افزود: ندانستن و نشناختن، دو برگ خود گم کردگی مسوولان بخش موسیقی است. این خواننده اصفهانی گفت: آن کسی که می‌خواهد درباره افتخاری اظهار نظر کند باید خودش هنرمند باشد نه اینکه دکتر و مهندس در رشته‌ای دیگر درباره امثال افتخاری صحبت کند.
مهندس مکانیک را گذاشته‌اند مسئول موسیقی یا شخصی درحوزه ای دیگر درس خوانده دربارهٔ هنر من اظهار نظر می‌کند؛ این گونه امور موجب ناهماهنگی و جلوگیری از پیشرفت موسیقی می‌شود.نباید به دلیل اینکه برخی می‌گویند کهنه و دل‌آزار شده‌ام سه سال در خانه بنشینم؛ من هنوز می‌توانم بخوانم و صدا دارم.
من نباید دم در سالن جشنواره بروم و بگویم من افتخاری هستم و مرا راه بدهید؛ آنها که در موسیقی مسئولیت دارند باید جواب بدهند. این هنرمند با یادآوری اینکه من بیش از ۳۰ سال عمرم را در راه موسیقی گذاشتم افزود: من حتی بیمه ندارم و اگر مشکلی برایم پیش آمد آیا کسی به داد من می‌رسد. افتخاری ادامه داد: چند سال قبل مرا به‌عنوان چهره ماندگار معرفی کردند؛ چهره ماندگار کیلوئی چند، اینها فقط القاب در حد یک امضا است و عمل در پی آن وجود ندارد.
ارائه آمار در خصوص چاپ کتاب و مانند آن کافی نیست. افتخاری در پایان گفت: به جوانان می‌گویم در پی موسیقی نیایند چون کار و خانواده خود را باید هزینه کنند بهتر است آنها در پی پورشه سوار شدن بروند چرا که با موسیقی حتی نمی‌توانند سوار موتورسیکلت هم بشوند.[۱]
پانویس
↑ علیرضا افتخاری: یکی به داد ما برسد/ چهره ماندگار کیلویی چند! پایگاه خبری هامون، تاریخ انتشار: ۶ اسفند ۱۳۹۱
