محمدرضا علیقلی (زاده ۱ فروردین ۱۳۳۹ در تهران) آهنگساز ایرانی و از چهره‌های باسابقه موسیقی فیلم و تلویزیون است.او از دهه ۱۳۶۰ در سینمای ایران فعالیت داشته و موسیقی شماری از آثار شناخته‌شده سینمای کودک و نوجوان، فیلم‌های دفاع مقدس و آثار اجتماعی و خانوادگی را ساخته است. «شهر موش‌ها»،«گلنار»،«دزد عروسک‌ها»،«پاتال و آرزوهای کوچک»،«کلاه‌قرمزی و پسرخاله»،«پرواز در شب»،«نرگس»،«قدمگاه»،«خیلی دور، خیلی نزدیک»،«یه حبه قند»و«دختر»از آثار او هستند.علیقلی چهار سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن جشنواره فیلم فجر را در کارنامه دارد.

آموزش موسیقی را از کودکی آغاز کرد و در چهارده‌سالگی نزد وانکو نایدنف، آهنگساز بلغاری، به فراگیری ترومبون و آهنگسازی پرداخت.او همچنین در کلاس‌های موسیقی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان شرکت کرد و از آموزش‌های پرویز منصوری، مرتضی حنانه و احمد پژمان بهره برد.فعالیت حرفه‌ای علیقلی با ساخت موسیقی برای نمایش‌ها و برنامه‌های تلویزیونی آغاز شد و در سال‌های بعد، با ورود به سینما گسترش یافت.

یکی از شناخته‌شده‌ترین شاخه‌های کار او، موسیقی کودک است.علیقلی در دهه‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ با ساخت موسیقی فیلم‌های کودک و نوجوان به مخاطبان گسترده‌تری معرفی شد.ترانه‌ها و قطعاتی که برای«شهر موش‌ها»،«گلنار»،«دزد عروسک‌ها»و مجموعه فیلم‌های«کلاه‌قرمزی»ساخت، در کنار روایت و شخصیت‌های این آثار قرار گرفتند و برخی از آن‌ها سال‌ها پس از نمایش فیلم‌ها نیز شناخته‌شده باقی ماندند.در شهریور ۱۳۹۸، او بخش‌هایی از موسیقی این آثار را برای اجرای ارکستر ملی ایران بازنویسی کرد.این قطعات در برنامه«شب خاطره‌ها؛ ارکستر ملی برای بچه‌های ایران»در تالار وحدت اجرا شدند.

هم‌زمان، علیقلی در موسیقی سینمای جنگ و دفاع مقدس نیز فعالیت کرد.همکاری با رسول ملاقلی‌پور در آثاری چون پرواز در شب و افق، او را با روایت سینمایی مقاومت، فقدان و تجربهٔ رزمندگان پیوند داد.در تلویزیون نیز آثاری مانند خاک سرخ و شوق پرواز در کارنامه‌اش قرار گرفتند.علیقلی در این آثار، متناسب با فضای داستان و شخصیت‌ها، از موسیقی ارکسترال و در برخی موارد از آواز گروهی بهره گرفت.

فعالیت او در سینمای اجتماعی با همکاری کارگردانانی مانند رخشان بنی‌اعتماد، رضا میرکریمی و ابراهیم حاتمی‌کیا ادامه یافت.موسیقی«نرگس»ساخته رخشان بنی‌اعتماد نخستین سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن را برای او به همراه داشت.همکاری با رضا میرکریمی نیز به ساخت موسیقی فیلم‌هایی مانند«خیلی دور، خیلی نزدیک»،«یه حبه قند»و«دختر»انجامید.

علیقلی در کنار موسیقی فیلم و تلویزیون، آثاری برای شنیدن مستقل از تصویر نیز منتشر کرده است.آلبوم‌های«آوای زمین»و«ماه کولی»از جمله این آثار هستند که در آن‌ها از سازها و نغمه‌های ایرانی در کنار شیوه‌های تنظیم معاصر استفاده کرده است.او همچنین در تولید آلبوم گروهی«جزیره قشم»مشارکت داشته است.در«آوای زمین»از اجرای مشهور اذان رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی نیز استفاده شده است.

علیقلی در دهمین جشنواره فیلم فجر برای«نرگس»، در بیست‌ودومین دوره برای«قدمگاه»و در بیست‌وسومین دوره برای«خیلی دور، خیلی نزدیک»سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن دریافت کرد.چهارمین سیمرغ او در سی‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر برای موسیقی دو فیلم«دختر»و«امکان مینا»به دست آمد.

او در بهمن ۱۳۹۳ به حذف بخشی از موسیقی ساخته‌شده برای مجموعه تلویزیونی«گذر از رنج‌ها»اعتراض کرد.به گفته علیقلی، قطعه‌ای با آواز گروهی زنان برای یکی از صحنه‌های مجموعه ساخته شده بود، اما هنگام پخش حذف و موسیقی دیگری جایگزین آن شد.وی پیش‌تر نیز در موسیقی آثاری مانند«نرگس»،«گل پامچال»و«پرواز در شب»از گروه کر زنان استفاده کرده بود.

در اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز علیقلی پس از حضور در تجمعات مردمی، یادداشتی درباره ایران و ایستادگی مردم در خبرگزاری مهر منتشر کرد.او در این نوشته از احساس تعلق خود به کشور و همراهی با مردم سخن گفتو نوشت: «همراهی با این مردم شگفت و باشکوه، برای من قدم‌زدن در خوشبختی است.»

زندگی و آغاز فعالیت

محمدرضا علیقلی در ۱ فروردین ۱۳۳۹ در تهران به دنیا آمد.او از کودکی به موسیقی علاقه داشت و آموزش خود را در کلاس‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آغاز کرد.علیقلی در چهارده‌سالگی زیر نظر وانکو نایدنف، آهنگساز بلغاری، نوازندگی ترومبون و آهنگسازی را فراگرفت.او در ادامه نزد موسیقی‌دانانی مانند پرویز منصوری، مرتضی حنانه و احمد پژمان نیز آموزش دید.

علیقلی فعالیت حرفه‌ای خود را با ساخت موسیقی برای تئاتر و برنامه‌های تلویزیونی آغاز کرد و سپس وارد سینما شد.همکاری با کارگردانانی مانند محمدعلی طالبی، رخشان بنی‌اعتماد، رسول ملاقلی‌پور، ابراهیم حاتمی‌کیا، ایرج طهماسب و رضا میرکریمی، بخش‌های مختلف کارنامه او را شکل داد.علیقلی عضو پیوسته کانون آهنگسازان سینمای ایران است.

موسیقی کودک و نوجوان

موسیقی کودک یکی از محورهای اصلی شناخت عمومی علیقلی است.در این آثار، موسیقی علاوه بر همراهی با صحنه، با معرفی شخصیت‌ها، پیشبرد موقعیت‌های نمایشی و ساخت ترانه‌هایی برای بازخوانی کودکان ارتباط پیدا می‌کند.همین کارکرد، سبب می‌شود قطعه بتواند بیرون از فیلم نیز در بازی، گفت‌وگو و خاطرهٔ مخاطب ادامه یابد.

محمدرضا علیقلی با ساخت موسیقی فیلم‌های«شهر موش‌ها»،«گلنار»،«دزد عروسک‌ها»،«پاتال و آرزوهای کوچک»و مجموعه فیلم‌های«کلاه‌قرمزی»، در تولید شماری از آثار شناخته‌شده سینمای کودک و نوجوان ایران مشارکت داشته است.موسیقی این آثار علاوه بر همراهی با داستان، در معرفی شخصیت‌ها و شکل‌گیری ترانه‌های فیلم نقش داشت.

علیقلی در«کلاه‌قرمزی و پسرخاله»و«کلاه‌قرمزی و سروناز»از ملودی‌های ساده و ترانه‌هایی متناسب با فضای داستان استفاده کرد.قطعات این فیلم‌ها در ارتباط با شخصیت‌های عروسکی ساخته شده بودند و برخی از آن‌ها پس از نمایش فیلم نیز در میان مخاطبان شناخته‌شده باقی ماندند.

در ششم و هفتم شهریور ۱۳۹۸، ارکستر ملی ایران برنامه«شب خاطره‌ها؛ ارکستر ملی برای بچه‌های ایران»را در تالار وحدت برگزار کرد.علیقلی برای این اجرا، موسیقی فیلم‌های«پاتال و آرزوهای کوچک»،«گلنار»،«دزد عروسک‌ها»،«کلاه‌قرمزی»و«شهر موش‌ها»را در قالب سه سوییت ارکستری با عنوان«سفری به گذشته»بازنویسی کرد.این برنامه به رهبری مهمان سهراب کاشف اجرا شد و در جریان آن، سازهای ارکستر نیز برای کودکان و نوجوانان معرفی شدند.

همراهی با سینمای جنگ و دفاع مقدس

فعالیت علیقلی در سینمای دفاع مقدس از سال‌های جنگ ایران و عراق آغاز شد.او موسیقی فیلم«پرواز در شب»به کارگردانی رسول ملاقلی‌پور را ساخت و در جشنواره فیلم فجر سال ۱۳۶۵ برای این اثر نامزد دریافت جایزه بهترین موسیقی متن شد.همکاری او با ملاقلی‌پور در فیلم«افق»نیز ادامه یافت.

مسعود کرامتی در خاطرات خود از پشت صحنه«افق»گفته است که پس از«پرواز در شب»، علیقلی او را به رسول ملاقلی‌پور معرفی کرد.کرامتی همچنین در روایت دیگری به همکاری با علیقلی در تنظیم و اجرای قطعاتی با الهام از نوحه‌های قدیمی اشاره کرده است.به گفته او، علیقلی از ملودی نوحه‌ای با اجرای بخشو در تنظیمی تازه استفاده کرد و از کرامتی خواست بخش آوازی را اجرا کند؛ تجربه‌ای که با قطعات«بمیرید، بمیرید»و«ممد نبودی ببینی»ارتباط داشت.

علیقلی در تلویزیون نیز موسیقی مجموعه‌هایی مانند«خاک سرخ»و«شوق پرواز»را ساخت.او در توضیح موسیقی«شوق پرواز»گفته است که برای صحنه مواجهه همسر عباس بابایی با پیکر او، از آواز گروهی زنان استفاده کرده بود.این شیوه پیش‌تر نیز در برخی آثار او با موضوع جنگ و خانواده‌های درگیر آن به کار رفته بود.

سینمای اجتماعی و همکاری با رضا میرکریمی

علیقلی در آغاز دهه ۱۳۷۰ موسیقی فیلم«نرگس»به کارگردانی رخشان بنی‌اعتماد را ساخت و برای آن نخستین سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن خود را دریافت کرد.او در سال‌های بعد، آهنگسازی فیلم‌های اجتماعی و خانوادگی را در کنار فعالیت در سینمای کودک و دفاع مقدس ادامه داد.

همکاری با رضا میرکریمی از بخش‌های مهم کارنامه او در سینماست.علیقلی موسیقی فیلم‌های«خیلی دور، خیلی نزدیک»،«یه حبه قند»و«دختر»را برای این کارگردان ساخت.موسیقی«خیلی دور، خیلی نزدیک»در بیست‌وسومین جشنواره فیلم فجر برای او سیمرغ بلورین به همراه داشت.

آلبوم موسیقی«خیلی دور، خیلی نزدیک»علاوه بر قطعات فیلم هم‌نام، موسیقی‌هایی از«زیر نور ماه»و«اینجا چراغی روشن است»را نیز دربرمی‌گیرد.این مجموعه با پانزده قطعه منتشر شده است.

در فیلم«یه حبه قند»، موسیقی علیقلی با فضای خانوادگی داستان و تغییر حال‌وهوای آن از شادی به سوگ همراه است.سمیه قاضی‌زاده، منتقد موسیقی، در بررسی این اثر به استفاده از فرم والس، سازهای زهی و تغییر سرعت قطعات متناسب با صحنه‌های فیلم اشاره کرده است.در بخش پایانی فیلم، ترانه قدیمی«بگو کجایی»با صدای کوروس سرهنگ‌زاده نیز شنیده می‌شود که اثری مستقل از موسیقی ساخته‌شده علیقلی است.

آلبوم‌های مستقل

علیقلی علاوه بر ساخت موسیقی برای فیلم و تلویزیون، آلبوم‌هایی مستقل نیز منتشر کرده است. «آوای زمین»و«ماه کولی»از آثار او در این زمینه‌اند و در تولید مجموعه«جزیره قشم»نیز با چند موسیقی‌دان دیگر همکاری داشته است.

آلبوم«آوای زمین»در سال ۲۰۰۱ از سوی نشر هرمس عرضه شد.این مجموعه با استفاده از نغمه‌ها و عناصر موسیقی ایرانی شکل گرفته و در بخشی از آن، اجرای مشهور اذان رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی به کار رفته است.

«ماه کولی»نیز در سال ۲۰۰۱ منتشر شد.این آلبوم بر پایه روایتی داستانی درباره دلداده‌ای شکل گرفته که در جست‌وجوی ماه سفر می‌کند.در موسیقی آن از سازهایی مانند دف، سه‌تار و کمانچه استفاده شده است.

علیقلی در آلبوم«جزیره قشم»که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد، همراه با سعید انصاری، کریستف رضاعی، رضا عسگرزاده و علی بوستان مشارکت داشت.این مجموعه با الهام از طبیعت، فرهنگ و موسیقی جزیره قشم و پیوندهای فرهنگی آن با سواحل جنوبی ایران، جهان عرب و شرق آفریقا تولید شد.

اعتراض به حذف موسیقی در تلویزیون

محمدرضا علیقلی در ۱۸ بهمن ۱۳۹۳ به حذف بخشی از موسیقی مجموعه تلویزیونی«گذر از رنج‌ها»اعتراض کرد.به گفته او، برای صحنه‌ای که شخصیت«دنیا»در تنهایی با دشواری زایمان روبه‌رو می‌شود، قطعه‌ای با آواز گروهی زنان ساخته بود، اما این قطعه هنگام پخش حذف و موسیقی دیگری جایگزین آن شد.

علیقلی در واکنش به این تغییر، به استفاده پیشین خود از گروه کر زنان در موسیقی آثاری مانند«نرگس»،«گل پامچال»و«پرواز در شب»اشاره کرد.او معتقد بود صدای گروه زنان با موقعیت شخصیت‌های زن و مادران در این آثار تناسب دارد و از مسئولان صداوسیما خواست نسخه اصلی موسیقی را بشنوند.

موضع عمومی دربارهٔ ایران

خبرگزاری مهر در ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، یادداشتی از علیقلی را پس از حضور او در تجمعات مردمی منتشر کرد.او در این متن از وطن‌دوستی و ایستادگی مردم ایران سخن گفت و نوشت: «همراهی با این مردم شگفت و باشکوه، برای من قدم‌زدن در خوشبختی است.»

گزیده آثار شاخص

جدول زیر نمونه‌هایی از حوزه‌های مختلف فعالیت علیقلی را نشان می‌دهد و فهرست کامل آثار او نیست.

گزیدهٔ آلبوم‌ها

سیمرغ‌های بهترین موسیقی متن

جایزهٔ سال ۱۳۹۴ برای دو فیلم، یک سیمرغ بوده است؛ مجموع جوایز این جدول چهار سیمرغ برای موسیقی پنج فیلم است.

فیلم