ابراهیم یعقوب زکزاکی (زادهٔ ۵ می ۱۹۵۳میلادی برابر با ۱۵ اردیبهشت ۱۳۳۲) معروف به شیخ زکزاکی روحانی شیعه و رهبر جنبش اسلامی نیجریه است. او از چهرههای برجسته و رهبران شاخص شیعیان در آفریقا و از طرفداران پرنفوذ انقلاب اسلامی ایران و اندیشههای امام خمینی بهشمار میرود.
او تحصیلات آکادمیک خود را در رشته اقتصاد در دانشگاه احمد بلو زاریا به پایان رساند و همزمان دروس دینی را فرا گرفت و امامت جماعت در یک مسجد دینی را بر عهده گرفت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، زکزاکی به ایران سفر کرد و در حوزه علمیه قم به تحصیل علوم دینی پرداخت. او تحت تأثیر انقلاب اسلامی ایران و آموزههای امام خمینی به تشیع گروید.
زکزاکی جنبش اسلامی نیجریه را تأسیس و بیش از ۳۰۰ مدرسه اسلامی در نیجریه و کشورهای همسایه راهاندازی کرد. او همچنین مؤسسات خیریه و آموزشی متعددی مانند مؤسسه الشهدا و مؤسسه الزهراء برای حمایت از یتیمان، ارائه خدمات درمانی و آموزشی تأسیس نمود. فعالیتهای تبلیغی و آموزشی زکزاکی باعث رشد چشمگیر جمعیت شیعیان در نیجریه شد و او را به یکی از شخصیتهای تأثیرگذار مذهبی در جهان اسلام تبدیل کرد.
بهدلیل فعالیتهای سیاسی و مذهبیاش، زکزاکی چندین بار توسط دولت نیجریه دستگیر و زندانی شد و در جریان حمله نیروهای نظامی به حسینیههای شیعیان، تعدادی از فرزندانش به شهادت رسیدند. بازداشت و حصر طولانی او و همسرش واکنشهای گسترده داخلی و بینالمللی را برانگیخت و نهایتاً در ۶ مرداد ۱۴۰۰ (۲۸ ژوئیه ۲۰۲۱) آزاد شد.
دیدار شیخ زکزاکی با مقام معظم رهبری، مهر ۱۴۰۲
حضور علامه شیخ ابراهیم زکزاکی رهبر مسلمانان نیجریه در برنامه معلی ۱۴۰۲
ابراهیم یعقوب زَکزاکی در سال ۱۳۳۲ (۱۳۷۲قمری) در شمال نیجریه زاده شد. وی تا سال ۱۳۵۴، علاوه بر تحصیلات آکادمیک، دروس دینی را نیز در شهر کانو آموخت و تا سال ۱۳۵۷، مدرک اقتصاد خود را در مقطع کارشناسی، از دانشگاه احمد بلو زاریا دریافت کرد؛ پس از مدتی، امامت جماعت در مسجد یکی از مدارس دینی را به عهده گرفت. زکزاکی ابتدا به عضویت در اتحادیه دانشجویان مسلمان درآمد و سپس به دبیرکلی آن برگزیده شد.
ابراهیم زکزاکی، در سفر به پاریس در سال ۱۳۵۷، با امام خمینی دیدار کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، برای تحصیل علوم دینی وارد حوزه علمیه قم شد. وی از تاثیر شگفتانگیز امام خمینی و انقلاب اسلامی بر خود سخن گفته است. زکزاکی ابتدا از اهلسنت و مالکیه بود و پس از دیدار با امام خمینی، شیعه شد.
فعالیتها و نقش سیاسی
زکزاکی از بدو ورود به دانشگاه فعالیت سیاسی خود را آغاز کرد. در سالهای ۱۹۷۷ و ۱۹۷۸، وی دبیرکل انجمن دانشجویان مسلمان نیجریه در پردیس اصلی دانشگاه احمدو بلو بود و در سال ۱۹۷۹ به عنوان معاون امور بینالملل کمیته ملی همان انجمن انتخاب شد. در دوران دانشجویی، زکزاکی از چهرههای اصلی اعتراضهای سراسری دانشجویی بود که خواستار گنجاندن قوانین شریعت در بازبینی قانون اساسی نیجریه بودند. فعالیت سیاسی او در ابتدا محدود به محیط دانشگاه بود، اما پس از فارغالتحصیلی به شهرها و روستاها گسترش یافت و موجب شد جنبش دانشجویی او به یک جنبش ملی تبدیل شود.
در سال ۱۹۸۰، زکزاکی به همراه ۳۰ نفر از اعضای انجمن دانشجویان مسلمان نیجریه به ایران سفر کرد و شخصاً با روحالله خمینی دیدار نمود. تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر او موجب شد پس از بازگشت، جنبش اسلامی نیجریه (IMN) را تأسیس کند. این جنبش با تأکید بر آموزش دینی، مشارکت اجتماعی و فعالیتهای خیریه توانست میلیونها نفر را در شمال نیجریه و بخشی از جمهوری نیجر جذب کند.
زکزاکی حدود ۳۰۰ مدرسه اسلامی در نیجریه و کشورهای همسایه تأسیس کرد و در تأسیس چند مؤسسه خیریه نقش داشت، از جمله:
مؤسسه الشهدا برای رسیدگی به فرزندان شهدا و یتیمان،
مؤسسه الزهراء برای ارائه خدمات اجتماعی و عمرانی،
و مؤسسهای با هدف ارائه خدمات درمانی و آموزشی.
او همچنین یکی از اعضای عمومی مجمع جهانی اهلبیت است. بر اساس گفتههای نسیبه زکزاکی، فرزند شیخ، فعالیتهای تبلیغی او موجب شده است که بیش از ۱۲ میلیون نفر در نیجریه شیعه شوند. فعالیت تبلیغی زکزاکی از اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ آغاز شد و بعد از ده سال به صدها هزار نفر رسید و در دهه ۱۳۹۰ شمسی به میلیونها نفر پیرو اهلبیت(ع) رسیده است.
نقدهای زکزاکی به فساد گسترده در دولت، ضعف زیرساختها و وضعیت رفاه اجتماعی، از او چهرهای محبوب در بین بسیاری از مردم نیجریه ساخته است. همچنین او از منتقدان سرسخت سیاستهای عربستان سعودی است و مداخله این کشور در یمن، بحرین و سرکوب اقلیت شیعه و فاجعه منا را محکوم کرده است. این مواضع، زکزاکی را در قطب مخالف گروههای سنی، به ویژه سلفیها، قرار داده است.
جنبش تحت رهبری او، علاوه بر فعالیتهای سیاسی، برنامههای اجتماعی و فرهنگی گستردهای دارد؛ از جمله راهاندازی مدارس، مؤسسات آموزشی و خدمات اجتماعی و خیریه، انتشار روزنامه «المیزان» به زبان هوسا و ترویج مشارکت فعال زنان در فعالیتهای دینی و اجتماعی.
دستگیری، زندان و شهادت فرزندان
زکزاکی و همسرش در ابتدای ربیعالاول ۱۴۳۷قمری (دی ۱۳۹۴)، در حمله نیروهای ارتش نیجریه به حسینیه بقیةالله شهر زاریا که به کشته و مجروحشدن تعدادی از شیعیان منجر شد، دستگیر و زندانی شدند.[۱] پیش از آن، در مرداد ۱۳۹۳ بیش از ۳۳ تن از شیعیان، در جریان حمله نیروهای نظامی نیجریه به راهپیمایان روز قدس، به شهادت رسیدند که سه فرزند ابراهیم زکزاکی نیز در میان آنها قرار داشتند.[۲]
دادگاه عالی نیجریه، در شهریور ۱۳۹۵، با آزادی شیخ زکزاکی مخالفت کرد، ولی در آذر ۱۳۹۵ش حکم آزادی زکزاکی و همسرش را صادر کرد.[۳] با این حال وی آزاد نشد و در دی ۱۳۹۶ در پی انتشار شایعاتی دربارهٔ درگذشت وی در زندان، در جمع خبرنگاران حضور یافت.[۴] زکزاکی در اردیبهشت ۱۳۹۷، در تماسی تلفنی با فرزند خود، کشتار شیعیان در شهر زاریای نیجریه را ناشی از کمک مالی دولت عربستان سعودی به ارتش نیجریه دانست.[۵] زکزاکی در سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۵ (۱۹۸۱ تا ۱۹۸۹میلادی) هم سه بار و جمعاً بهمدت هفت سال از سوی دولت نیجریه زندانی شد.[۶]
واکنشها به بازداشت زکراکی
حمله به شیعیان، کشتن آنها و بازداشت زکزاکی و همسرش در نیجریه، اعتراضات فراوانی را در نیجریه و نقاط دیگر جهان از جمله ایران، آمریکا، استرالیا، سوئد و ترکیه برانگیخت.[۷]
آیت الله حسین وحید خراسانی، از مراجع تقلید شیعه، در مرداد ۱۳۹۳، در واکنش به کشتهشدن راهپیمایان روز قدس در نیجریه و همچنین کشتهشدن سه فرزند ابراهیم زکزاکی توسط نیروهای دولتی نیجریه، در تماس تلفنی با زکزاکی، شهادت شیعیان و سه فرزندش را به وی تسلیت گفت.[۸] آیت الله سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، ابراهیم زکزاکی را از شخصیتهای مظلوم دنیا خواند[۹] و در جمع مسئولان کشور ایران و مهمانان کنفرانس وحدت اسلامی، با اشاره به وقایع نیجریه، زکزاکی را «مصلح تقریبی مؤمن» دانست که شش فرزند او در طی دو سال به شهادت رسیدهاند و همچنین حمله به شیعیان در نیجریه را فاجعه خواند.[۱۰] شیخ عیسی قاسم، رهبر شیعیان بحرین، حمله به شیعیان و کشتن آنها را جنایت، و دولت نیجریه را مسئول آن دانست.[۱۱]
اجرا نکردن حکم آزادی زکزاکی واکنشهایی را در نیجریه نیز در پی داشت. در مراسم اربعین سال ۱۳۹۷ش گروهی از شیعیان نیجریه در واکنش به زندانی بودن و عدم اجرای حکم آزادی او در شهر ابوجا تظاهرات کردند و خواستار آزادی او شدند. ارتش نیجریه به تظاهرکنندگان حمله کرد و بنا به گزارش منابع خبری بیش از ۴۰ تن از شیعیان در این حملات کشته شدند. همچنین در اواخر تیر ۱۳۹۸ش در پی وخامت حال زکزاکی، گروهی از شیعیان در ابوجا، پایتخت نیجریه در راهپیمایی خواستار آزادی وی شدند، پلیس و نیروهای امنیتی نیجریه به آنها حمله کردند، بنا به گزارش منابع خبری در این حمله ۱۱ تن کشته و ۳۰ تن زخمی شدند.
آزادی
زکزاکی و همسرش که از شهریور ۱۳۹۵ به مدت شش سال در حبس خانگی و زندان بودند، در ۶ مرداد ۱۴۰۰ (برابر با ۲۸ ژوئیه ۲۰۲۱میلادی) از تمامی موارد اتهامی تبرئه و آزاد شدند.[۱۲]
اعطای دکترای افتخاری از سوی دانشگاه تهران
اعطای مدرک دکترای افتخاری دانشگاه تهران به شیخ زکزاکی
ابراهیم زکزاکی که به همراه همسرش به ایران سفر کرده بود، در ۲۲ مهر ۱۴۰۲ در مراسمی در دانشگاه تهران از وی تجلیل و مدرک دکترای افتخاری اعطا شد.
حضور در برنامه حسینیه معلی
حضور شیخ زکزاکی در برنامه حسینیه معلی
شیخ زکزاکی در قسمت اول از فصل پنجم برنامه حسینیه معلی که در ایام اعیاد شعبانیه پخش شد، به عنوان مهمان ویژه حضور یافت. در این قسمت تعداد کثیری از مستمعان از گروههای سنی مختلف مشتاقانه در صحنه حضور داشتند که با ورود شیخ زکزاکی شگفتزده شدند.[۱۳]
شیخ زکزاکی در حقیقت شهید زنده جهان اسلام است، امیدواریم صدای شخصیتها به گوش رهبران نیجریه برسد و آنها موافقت کنند که شیخ زکزاکی به یکی از کشور اسلامی منتقل و روند درمان او پیگیری شود.[۱۵]
زمانی که امام در فرانسه بودند نام و تصاویر ایشان را از رسانههای مسلمان میشنیدیم. همچنین وقایع مربوط به ایران را از یکسری مجلات معروف دنبال میکردم. در آن زمان ما برای دریافت اطلاعات به رسانهها وابسته بودیم و عمدتاً رسانههای غربی. ما بسیار تحت تأثیر آنچه میشنیدیم بودیم، زیرا در آن زمان در دانشگاه نوعی جنگ ایدئولوژیک بین ما مسلمانانی که آینده کشور را اسلامی میدیدیم و کسانی که میگفتند آینده باید کمونیستی باشد وجود داشت؛ بنابراین آنچه در ایران اتفاق میافتاد، انگیزههای ما را تقویت کرد.[۱۶]
