ابن ابی جمهور احسائی

محمد بن ابی جمهور احسائی (زاده حدود ۸۴۰–۸۵۰ هـ .ق – درگذشته حدود ۹۴۰ هـ .ق) فقیه، محدث، فیلسوف و عارف شیعه بود که در حوزه‌های فقه، اصول، حدیث، کلام و فلسفه اسلامی تخصص داشت.

وی در خانواده‌ای روحانی در احساء به دنیا آمد و تحصیلات خود را در زادگاهش آغاز کرد و سپس برای تکمیل علوم دینی به نجف اشرف رفت.

ابن ابی جمهور علاوه بر تألیف آثار متعدد علمی و مذهبی، شاگردان بسیاری تربیت کرد و در مناظرات علمی با عالمان اهل سنت نقش برجسته‌ای داشت.

مشهورترین اثر او، کتاب «عوالى اللئالى العزیزة فى الاحادیث الدینیه» است که به عنوان منبع معتبر روایی و فقهی شناخته می‌شود.

احسائی حدود سال ۹۴۰ هـ .ق درگذشت.

زندگی و تحصیلات

پدر محمد بن ابی جمهور، علی بن ابراهیم زین‌الدین مکنی به ابوالحسن، از شاگردان ناصرالدین بن نزار و از عالمان برجسته احساء بود. جد او، حسام الدین ابراهیم بن حسن بن ابراهیم بن ابی جمهور احسائی، نیز از دانشمندان مشهور آن منطقه به شمار می‌رفت. این خانواده از نظر علمی و دینی در احساء شهرت داشتند و محمد بن ابی جمهور در محیطی پرورش یافت که علوم حوزوی و اخلاق اسلامی به‌طور جدی تدریس و رعایت می‌شد.

محمد بن ابی جمهور تحصیلات مقدماتی علوم دینی را در احساء نزد استادان محلی گذراند و سپس به نجف اشرف رفت تا علوم عالیه حوزوی را بیاموزد. او در محضر فقیهان، عارفان، فیلسوفان و راویان حدیث حضور یافت و پس از سال‌ها تحصیل و تحقیق به مرتبه اجتهاد و فضل علمی رسید.

همچنین، او در سفرهای زیارتی خود مانند حج در سال ۸۷۷ هـ .ق. در منطقه لبنان و «کرک نوح» توقف کرد و نزد علی بن هلال جزائری به تحصیل علوم حدیثی پرداخت. ابن ابی جمهور در طول زندگی خود، همواره فرصت‌ها را برای فراگیری علم غنیمت شمرد و همزمان به تحقیق و تدریس نیز اشتغال داشت.

استادان

برخی از استادان برجسته محمد بن ابی جمهور عبارت بودند از:

• علی بن ابراهیم احسائی (پدر)
• حسن بن عبدالکریم فتال غروی
• علی بن هلال جزائری
• سید محمد بن سید موسى موسوی حسینی
• شیخ حرزالدین اوالی بحرانى
• عبدالله بن فتحان قمی
• سید محمد موسوی حسینی

شاگردان

ابن ابی جمهور نیز شاگردان بسیاری داشت که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سید محسن رضوی مشهدی
• شیخ ربیعه جزائری
• شیخ محمد بن صالح غروی
• سید محمود طالقانی

سفرها

ابن ابی جمهور سفرهای علمی و زیارتی متعددی انجام داد:

• سفر به نجف برای تحصیل و بهره‌گیری از محضر استادان.
• سفر حج در سال ۸۷۷ هـ .ق. از طریق لبنان و کرک نوح.
• سفر به عتبات عالیات در سال ۸۷۹ هـ .ق. برای زیارت حرم مطهر ائمه اطهار.
• سفر به مشهد مقدس در سال ۸۸۸ هـ .ق. برای زیارت حرم امام رضا(علیه السلام) و تدریس علوم اسلامی.

در این سفرها، او علاوه بر زیارت و عبادت، به آموزش شاگردان و مناظره با عالمان اهل سنت نیز پرداخت.

مناظرات با عالمان اهل سنت

ابن ابی جمهور احسائی در مشهد و مناطق اطراف با دانشمندان اهل سنت به بحث و مناظره پرداخت. مشهورترین این مناظرات، جلسات او با فاضل هروی بود که در سه جلسه در مشهد برگزار شد. موضوعات این مناظرات شامل اثبات امامت علی(علیه السلام)، نقد اجماع خلفا و مناقب اهل بیت بود. ابن ابی جمهور در این مباحث با دقت علمی و رعایت اخلاق، پاسخ‌های منطقی و مستدل ارائه می‌کرد.

آثار

ابن ابی جمهور احسائی آثار متعددی در زمینه‌های فقه، حدیث، اصول، کلام و فلسفه نوشت که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة (مشهورترین اثر او)
• الاقطاب الفقهیه و الوظائف الدینیه على مذهب الامامیه
• الانوار المشهدیه فى شرح الرساله البرمکیه فى فقه الصلوة الیومیه
• اسرار الحج
• الرسالة البرمیکه فى فقه الصلوة الیومیه
• التحفة الحسینیه فى شرح الرسالة الالفیه
• المسالک الجامعیه فى شرح الالفیه الشهیدیه
• تحفة القاصدین فى معرفة اصطلاح المحدثین
• بدایة النهایه فى الحکمة الاشراقیه
• رسالة معین الفکر و شرح آن (معین المعین)
• رسالة کاشف الحال عن احوال الاستدلال
• رسالة فى العمل باخبار اصحابن
• رسالة المناظرة مع الفاضل الهروی
• رسالة زاد المسافرین فى اصول الدین
• کشف البراهین
• درر اللئالى العمادیه فى الاحادیث الفقهیه
• نثر اللئالى فى الاحادیث و الاخبار
• رسالة التحفة الکلامیه
• المجلى فى المنازل العرفانیه و سیره و المجلى لمرآة المنجى

وفات

تاریخ دقیق وفات ابن ابی جمهور مشخص نیست اما منابع مختلف سال‌های ۹۰۱، ۸۷۷ یا ۸۷۸ هـ .ق. را ذکر کرده‌اند. با این حال، آیت‌الله مرعشی نجفی سال وفات او را حدود ۹۴۰ هـ .ق. می‌داند. محل دفن او نامعلوم است و احتمال دارد در احساء وفات یافته باشد.