التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (کتاب)

التحقیق فی کلمات القرآن الکریم

اطلاعات کتاب
نام‌های دیگر	تحقیق در واژه‌های قرآن کریم
نویسنده	حسن مصطفوی
تاریخ نگارش	دههٔ ۱۳۶۰
موضوع	لغت‌شناسی قرآن، تفسیر مفردات
سبک	تحقیق الفاظ، فرهنگ مصطلح قرآنی
زبان	عربی
تعداد جلد	۱۴
تعداد صفحات	(جلدها مجموعاً بسیار زیاد؛ هر جلد حدود ۴۴۵ صفحه)
قطع	وزیری (مجلدات)
مجموعه	دائرة‌المعارف قرآن‌شناسی
ترجمه به دیگر زبان‌ها	ندارد
اطلاعات نشر
ناشر	وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران
محل نشر	تهران
تاریخ نشر	۱۳۶۲
نوبت چاپ	چاپ اول
نوع رسانه	چاپی
جوایز	برگزیده «کتاب سال جمهوری اسلامی ایران»

ألتّحقیق فی کلمات القرآن الکریم دایرة المعارفی قرآنی به زبان عربی تألیف حسن مصطفوی است. ریشه یابی و شرح کلمات قرآن و تفسیر ضمنی و محتوایی آن، از ویژگی‌های این کتاب است. این کتاب در ۱۴ جلد به چاپ رسیده و در سال ۱۳۶۲ش به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران از سوی وزارت ارشاد اسلامی برگزیده شد.

نویسنده

حسن مصطفوی ۴ شعبان سال ۱۳۳۴ق مطابق با ۱۲۹۷ به‌دنیا آمد و ۱۹ جمادی‌الاول ۱۴۲۶ق در تهران وفات یافت. او دارای بیش از ۷۰ جلد کتاب است.

انگیزه تألیف

مؤلف، چون بهره‌برداری و استفاده از حقایق معارف و احکام و آداب قرآن را منوط به فهم و درک کلمات و مفردات قرآن به صورت تحقیقی و عمیق می‌داند؛ پس ضرورت دیده، نخست سعی و کوشش در راه درک و فهم این کلمات و مفردات را انجام دهد و بین مفاهیم حقیقی و مجازی آن تشخیص و تمییز قائل گردد و آن‌گاه به تفسیر بپردازد. وی کتب لغت موجود در این زمینه را تعیین‌کننده نمی‌داند.^[۱]

مبانی

از مقدمه مصنف می‌توان برداشت کرد که ایشان با مبانی و دیدگاه های خاصی تحقیق خود را دنبال کرده است:

1. ترادف حقیقی به معنای توافق دو لفظ در معنای واحد در جمیع خصوصیات، در کلام عرب و خصوصا در قرآن یافت نمی‌‌شود. هر لفظ مترادفی، تفاوتی با الفاظ دیگر به ظاهر مترادف دارد که در ذیل هر لغت مؤلف به آن‌ها اشاره دارد.
2. مواد الفاظ و شکل آن‌ها، سبب خصوصیت و امتیاز در معنا می‌گردد و بعید نیست بگوییم دلالت الفاظ در جمله ذاتی است، گرچه به درک تفصیلی آن پی نبریم.
3. اشتراک لفظی به معنای اینکه یک لفظ دو یا چند معنا به نحو دلالت حقیقی داشته باشد، نزد برخی، در کلمات عرب و خصوصا در قرآن موجود نیست. بنابراین اشتراک لفظی یا از باب مشترک معنوی است یا از باب استعمال در مصادیق و یا مأخوذ از لغتی دیگر مانند عبری، سریانی و ... است.^[۲]
4. از آنجایی که استعمال کلمات در قرآن، از حکمت و توجه به خصوصیات کلمه و لطائف مخصوص به آن است و با کلمه دیگر، آن لطائف از بین می‌رود، تسامح در بیان معانی و اکتفا بر شواهد کلمات عرب (از نظم و نثر) صحیح نیست.
5. با توجه به اینکه مجاز در خود اشعار و کلمات عرب نیز راه پیدا کرده و در شعر، تحمیل این مجاز به واسطه مناسبت‌های قافیه و غیر آن بیشتر می‌نماید، می‌توان گفت در قرآن، استعمال کلمه در معنایی، دلالت بر حقیقی بودن آن معنا دارد و معانی کلمات عرب در شعر و نثر نمی‌تواند معارض آن گردد، زیرا تسامح و مجاز در کلمات آنان فراوان است. البته از استقصاء استعمال کلمات در معنایی و تحقیق موارد آن، معنای حقیقی نمایان و اصل واحد در کلمه برای ارجاع سائر معانی مشخص می‌شود.^[۳]

روش مؤلف

مؤلف، لغات قرآن را بر اساس ریشه کلمات تنظیم کرده و ابتدا توضیحات کتاب‌های معتبر لغت و ادب درباره آن لغت را جمع‌آوری و نقل نموده و آن‌گاه در قسمت «و التحقیق» نظر خویش را از میان اقوال آورده و مستدل می‌نماید. وی در ذیل بسیاری از لغات غیرعربی که ریشه آن‌ها عبری یا زبانی دیگر بوده، توضیح داده و به همان صورت عبری و ... آورده است.^[۴]

مؤلف در ذیل هر لغت، آیه و آیاتی را که آن لغت و یا هم‌ریشه‌های آن، در آن قرار دارد،شمارش کرده است. وی بعد از مراجعه به کتب لغت، موارد استعمال کلمه در قرآن را مورد بررسی قرار داده و محور اصلی در نتیجه‌گیری‌اش، همین بررسی‌ها بوده است. با مشخص‌شدن اصل در هر ماده، سایر معانی مجازی و مستعمل را به آن رجوع داده و وجه مناسبت بین آن‌ها را بیان کرده است. پس از مشخص‌شدن حق، متعرض جهات ضعف و وهن و انحراف کتب لغت و تفسیر و ادب نشده است.^[۵]

مؤلف در تعلیق و بیان مطالب سعی نموده از تکرار و تطویل و مطالب خارج از مقصود، دوری نماید.

منابع تحقیق

مؤلف بیان می‌کند که در نقل لغات اعتماد بر کتبی نموده که دقت لازم را در تفکیک معنای مجازی و حقیقی داشته و لیستی از منابع مورد استفاده خود ارائه می‌دهد. این منابع در لغت عبارتند از:

همچنین از کتب فروق اللغة عسکری، الافعال ابن قطاع، کلیات ابوالبقاء، المعرب من الکلام جوالیقی، فقه اللغه ثعالبی و قوامیس عبری و غیره، از کتب اشتقاق، اعراب و ادب نیز استفاده شده است. مانند ادب الکاتب، کافیه، شافیه، کتب زمخشری، الکتاب سیبویه و نظیر آنان خصوصا در اشتقاق از کتاب «الاشتقاق و المقالات» علامه تبریزی. علاوه بر این منابع برای تبیین لغات از عهدین (تورات و انجیل) نیز استفاده نموده است.^[۶]

ویژگی‌ها

مؤلف هنگامی که نقل دانشمندان را آورده، عین کلمات و جمله‌ها را نقل کرده و برای اختصار، نام هر کتاب را به‌صورت رمزی ذکر کرده است. مثلا اس: اساس البلاغه، لس: لسان العرب، الفروق: فروق اللغویه ابن هلال عسکری، مف: مفردات فی غریب القرآن راغب اصفهانی.

مصطفوی برای سهولت در قرائت واژه‌های غیرعربی، الفبای واژه‌ها را در آخر جلد اول با عنوان «الفباء فی اللغات» آورده است.

استفاده از واژه‌ها و معادل فارسی که در هیچ‌یک از معجم‌های قرآنی دیده نمی‌شود.^[۷]مانند سُرادِق در آیه ۲۹ سوره کهف که فارسی مُعَرَّب(عربی شده) است به معنای سرادار که همان دهلیز است. ^[۸]

مقدمه کتاب

نویسنده در مقدمه کتابش تصریح دارد براین نکته که چون استفاده از حقایق، معارف، احکام و آدابِ قرآن مجید متوقف برفهم دقیق و تحقیقی واژه های قرآن است؛ ضرورت دارد که برای فهم حقایق این کلمات و تشخیص مفاهیم حقیقی و مجازی آنها تلاش کنیم. ^[۹] وی علاوه بر مطالبی که در صدد توضیح روش و مبانی ایشان بوده، بحث‌هایی نیز درباره موضوعات مطرح شده در کتاب، در مقدمه خود آورده که عبارتند از:

کتاب سال

التحقیق فی کلمات القرآن الکریم در سال ۱۳۶۲ش، کتاب برگزیده سال جمهوری اسلامی ایران شد.^[۱۱]

پانویس

منابع