میرزا حسن مصطفوی مشهور به علامه مصطفوی (۱۲۹۷ - ۱۳۸۴) مفسر و فقیه شیعی قرن پانزدهم قمری است. او از شاگردان سید ابوالحسن اصفهانی و حجت کوه کمره ای و محمدحسین غروی اصفهانی بود. مصطفوی مسلط به چهار زبان ترکی، عربی، فرانسوی و عبری بود که بیش از ۷۰ جلد کتاب تألیف کرد. مجموعه ۱۴ جلدی التحقیق فی کلمات القرآن الکریم و تفسیر روشن از آثار اوست. مزار او در قبرستان باغ بهشت قم قرار دارد.
زندگی و پیشینه
تولد و خانواده
میرزا حسن مصطفوی در ۴ شعبان سال ۱۳۳۴ قمری مطابق با سال ۱۲۹۷ خورشیدی در تبریز به دنیا آمد.[۱] او دورانِ کودکی را در تبریز در محضرِ پدرش آقا شیخ عبدالرّحیم گذراند. شیخ عبدالرّحیم فرزند شیخ مصطفی از دانشمندان شهر و مشهور به زهد و تقوا بود. نقل می‌کنند که او دارای روحیه‌ای بسیار لطیف و صاف و با اینکه از نظر علمی صاحبِ رأی بود ولی همیشه در سکوت و تواضع کامل به مردم خدمت می‌کرده و چون از نظر مالی در شرایط بسیار خوبی بوده، کمک‌های زیادی هم به آشنایان داشته است. مادرش فاطمه و مادر بزرگش از سلسله ساداتِ تبریز بوده است.[۲]
درگذشت
مصطفوی در ۵ تیر سال ۱۳۸۴ در تهران درگذشت. مزارش در قبرستان باغ بهشت در قم واقع است.[۳]
تحصیلات و مسیر علمی
مصطفوی دوران دبستان و دبیرستان را در تبریز گذراند و همزمان دروس ادبیات عربی و علوم اسلامی را آغاز کرد. در پانزده سالگی تا پایان کتاب رسائل و مکاسب را به پایان رسانید و سپس در دانشکده الهیات تبریز موفق به اخذ لیسانس و دکترای الهیات گردید. او از شانزده تا بیست و سه سالگی در قم و از بیست و سه تا بیست و پنج سالگی در نجف اشرف تحصیل کرد و سپس به قم بازگشت و به مدت یک سال به تدریس تفسیر قرآن و علوم مرسومه پرداخت و در بیست و شش سالگی به تهران مهاجرت و همان سال ازدواج نمود.[۴]
استادان برجسته
وی در تبریز از اساتیدی چون علی‌اکبر اهری و عمو زین‌الدّینی و در قم از حجت کوه کمره ای در فقه و اصول و در نجف از سید ابوالحسن اصفهانی در فقه و از میرزا حسین نائینی در اصول و از محمدحسین غروی اصفهانی هم در فقه و اصول بهره برد.[۵]
مهارت‌ها و دستاوردهای علمی
مصطفوی در بیست و شش سالگی به درجه اجتهاد رسید که توسط مراجع و عالمان دینی آن زمان تأیید شد. او به چهار زبان ترکی، عربی، فرانسوی و عبری تسلط کامل داشت.[۶] با وجود پیشنهاد برخی مراجع مانند آیت الله بروجردی برای بازگشت به قم جهت تدریس، او ترجیح داد در تهران بماند و زندگی خود را از طریق تألیف و نشر کتاب‌ها ادامه دهد. علما و دانشمندان روزانه برای بهره‌مندی علمی و معنوی از او به دفتر انتشارات مراجعه می‌کردند.[۷]
تألیفات و آثار
علامه مصطفوی بیش از هفتاد جلد کتاب تألیف کرده است. اولین کتاب او رهنمای گمشدگان در ۲۴ سالگی منتشر شد که کتابی عرفانی در سیر و سلوک است. آثار او در زمینه‌های مختلف علوم الهی شامل:
- التحقیق فی کلمات القرآن الکریم: تحقیقی در واژه‌ها و لغات قرآن که نوعی تفسیر ضمنی و محتوایی است و در ۱۴ جلد به چاپ رسیده است.
- تفسیر روشن: تفسیر قرآن و کلمات خداوند، با روشن کردن معانی واقعی و رد تفاسیر ضعیف.
- تاریخ اسلام
- زندگانی و سیره و فرمایشات امامان معصوم(ع)
- دیگر ادیان الهی
- علم کلام
- علم رجال
- علم اخلاق
- عرفان و سیر و سلوک؛ شامل تصحیح و تحقیق رساله لقاء الله اثر میرزا جواد ملکی تبریزی
- حقایق و معارف الهی.[۸]
