سید حسن اشکوری

فقیه و مجتهد شیعه
از خاندان علمی و مشهور اشکوری
نام کامل	سید حسن اشکوری
نسب	سید حسن بن سید ابوالقاسم بن سید معصوم بن سید جعفر بن سید محمد بن سید محمد سعید
تاریخ تولد	۳ شوال ۱۳۰۲ قمری (۱۲۵۶ شمسی)
زادگاه	محله حویش، نجف اشرف
تاریخ وفات	۱۳۷۴ قمری (۱۳۳۴ شمسی)
شهر وفات	رشت
محل دفن	قم، قبرستان نو
محل سکونت	نجف اشرف، تهران، رشت، اشکور
خویشاوندان سرشناس	خاندان اشکوری، اشکوری معصومی، حسینی، نجفی
استادان	سید ابوالقاسم اشکوری، آخوند خراسانی، ملا عبدالله مازندرانی، سید محمد کاظم طباطبایی یزدی
محل تحصیل	نجف اشرف، حوزه اصفهان
اجازه اجتهاد از	آخوند خراسانی و دیگر اساتید برجسته نجف
تالیفات	حاشیه بر کفایۀ الاصول، منظومه اصول، تعلیقه بر کفایۀ الاصول، نخبۀ رجال الدین، تعلیقه بر مکاسب شیخ انصاری، دیوان آذرکده حسینی
فعالیت‌ها	تدریس فقه و اصول، تربیت طلاب، تأسیس مجمع علما و روحانیون گیلان
سیاسی	شرکت در نهضت مشروطه، حمایت از نهضت جنگل، مقابله با سرتیپ آیروم و سیاست‌های رضاخان، فتوای ملی شدن نفت
اجتماعی	کمک به محرومان، مشارکت در امور کشاورزی و آموزشی، حمایت از حقوق مردم

سید حسن اِشکَوَری (زادۀ ۱۲۵۶ – درگذشتۀ ۱۳۳۴) فقیه، مجتهد شیعه و عالم برجسته ایرانی بود که علاوه‌بر فعالیت‌های علمی در حوزه فقه و اصول، نقش مهمی در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی دوران مشروطه و نهضت جنگل گیلان ایفا کرد. وی از خاندان اشکوری، یکی از خاندان‌های علمی و مشهور شیعه با سابقه‌ای چندصدساله در علوم دینی، برآمده بود و شاگرد برجسته آخوند خراسانی و دیگر علمای بزرگ نجف محسوب می‌شد.

سید حسن اشکوری افزون‌بر تألیف کتاب‌ها و دیوان شعری در فقه و اصول، مجمع علما و روحانیون گیلان را تأسیس کرد، در نهضت مشروطه و جنبش‌های مردمی فعال بود و با شجاعت در برابر زورگویی‌ها و بیگانگان ایستادگی نمود. مرقد وی در رشت واقع است و یاد و آثارش در تاریخ علم و سیاست شیعیان ایران ماندگار است.

تولد و خاندان

سید حسن اشکوری ۳ شوال ۱۳۰۲ق (۱۲۵۶ش) در محله «حویش» نجف اشرف در خانواده‌ای از سادات جلیل القدر به دنیا آمد. جد بزرگوارش، آیت‌الله سید ابوالقاسم اشکوری، از شاگردان شیخ مرتضی انصاری و میرزا حبیب‌الله رشتی بود و زعامت دینی مناطقی از نجف و شرق گیلان را بر عهده داشت.

خاندان اشکوری طی قرن‌ها در حوزه‌های علمیه ایران و عراق نقش مؤثر داشته و چندین نفر از آنان تألیفات فقهی و اصولی برجسته‌ای نگاشته‌اند؛ از جمله:

سید ابوالقاسم اشکوری (متوفای ۱۳۲۵ قمری)
سید اسدالله اشکوری (متوفای ۱۳۳۲ قمری)
سید هادی اشکوری (متوفای ۱۳۶۷ قمری)
سید ابوالحسن اشکوری (متوفای ۱۳۶۸ قمری)
سید جعفر اشکوری، که جهت تبلیغ دین به سودان رفت و در همان‌جا درگذشت
سید حسین حسینی اشکوری (متوفای ۱۳۴۹ قمری)
سید محمدتقی معصومی اشکوری (متوفای ۱۳۵۴ قمری)

تحصیلات و شاگردان

سید حسن ابتدا در اصفهان به تحصیل علوم دینی پرداخت و سپس به نجف اشرف مهاجرت کرد. وی در محضر اساتیدی زیر درس خارج فقه و اصول آموخت.

سید ابوالقاسم اشکوری
ملامحمد کاظم خراسانی (صاحب کفایۀ الاصول)
ملا عبدالله مازندرانی
سید محمد کاظم طباطبایی یزدی (صاحب العروة الوثقی)

وی از شاگردان برجسته آخوند خراسانی بود و اولین اجازه اجتهاد خود را از او دریافت کرد. همچنین منظومه اصولی وی بیش از دو هزار بیت در صد و پنجاه موضوع دارد که به صورت خطی موجود است و نزد اهل علم از شاهکارهای اصول به شمار می‌رود.

مهاجرت به ایران و فعالیت در گیلان

به دلیل ناسازگاری آب و هوای نجف با مزاجش و فوت همسرش، سید حسن پس از مدتی اقامت در تهران و تدریس در مدرسه مروی، به گیلان مهاجرت کرد. او در رشت به فعالیت‌های علمی، اجتماعی و سیاسی پرداخت و نقش مؤثری در نهضت مشروطه و نهضت جنگل ایفا کرد.

جایگاه علمی

سید ابوالقاسم اشکوری در توصیف جایگاه علمی پدر خود، از تأیید مراجع و بزرگان نجف اشرف نسبت به اجتهاد مسلم او یاد می‌کند و می‌نویسد که وی در میان عالمان زمانه از منزلتی ویژه برخوردار بود. او در مدرسهٔ حاج سمیع رشت به تدریس اشتغال داشت و شمار قابل توجهی از طلاب از محضر علمی‌اش بهره می‌بردند.

شیخ الواعظین حاج شیخ نصرالله لاهوتی اشکوری، از وعاظ و خطیبان شناخته‌شدهٔ گیلان، نیز به این جایگاه علمی اشاره کرده است. وی نقل می‌کند که در سال ۱۳۲۴ خورشیدی، هنگام تشرف به عتبات عالیات و حضور در مجلس آیت‌الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، پس از پرسش ایشان دربارهٔ نسبتش با آیت‌الله سید حسن اشکوری، آن مرجع تقلید با احترام از وی یاد کرده و اظهار داشته است که اگر اشکوری در نجف می‌ماند، به مقامات علمی بالاتری دست می‌یافت.

خدمات سیاسی و اجتماعی

تشکیل کمیته اتحاد اسلام: این کمیته توسط علمای برجسته گیلان و به حمایت میرزا کوچک جنگلی برای هدایت و برنامه‌ریزی فعالیت‌های نهضت جنگل تأسیس شد. آیت‌الله اشکوری ریاست عالی استیناف گیلان را بر عهده داشت.
تشکیل مجمع علمای گیلان: او با همکاری علمای رشت این مجمع را برای دفاع از حقوق مردم و مقابله با ستم و سرکوب امیر لشکر گیلان، سرتیپ محمد حسین آیروم، تأسیس کرد.
مقابله با اعمال رضاخان: وی از مجتهدان شاخص گیلان بود و با صدور اجازه‌نامه‌های متعدد به روحانیان، آنان را از خلع لباس حفظ کرد.
حمایت از نهضت جنگل و ملی شدن نفت: سید حسن در نهضت جنگل و در موضوع ملی شدن صنعت نفت ایران نقش فعال داشت و فتواهایی در حمایت از حقوق مسلم مردم صادر کرد
نمایندگی مردم: در سال‌های ۱۳۲۷–۱۳۲۸ شمسی، مردم شرق گیلان وی را به نمایندگی مجلس سنای ایران انتخاب کردند، اما او در دوره دوم از شرکت در مجلس خودداری کرد.