سید محمدصادق بحرالعلوم (زاده ذی‌القعده ۱۳۱۵ق، نجف اشرف – درگذشته ۲۱ رجب ۱۳۹۹ق، نجف اشرف) فقیه، محدث، مفسر، قاضی شرع و از عالمان شیعه عراق بود. وی در خاندان آل بحرالعلوم، از خاندان‌های شناخته‌شده علمی نجف، متولد شد و علوم مقدماتی و سطوح حوزوی را نزد پدر خود، سید حسن بحرالعلوم، فراگرفت. سپس در حوزه علمیه نجف به تحصیل فقه، اصول، تفسیر، حدیث و درایه پرداخت و از استادانی همچون آیت‌الله محمدحسین نائینی، آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی و ابوتراب خوانساری بهره برد.
بحرالعلوم در سال ۱۳۵۳ق به سوریه و لبنان سفر کرد و با شماری از عالمان آن مناطق دیدار و ارتباط علمی برقرار نمود. حاصل این سفر در اثری با عنوان «الرحلة إلى سوریه و لبنان» منعکس شده است. وی در سال ۱۳۶۷ق به سمت قاضی شرع در العماره منصوب شد و پس از آن در بصره به فعالیت قضایی پرداخت. او در دوران تصدی این منصب، احکام خود را بر اساس فتاوای آیت‌الله سید محسن حکیم صادر می‌کرد و پس از تصویب قانون احوال شخصیه در عراق از منصب قضاوت استعفا داد.
از دیگر فعالیت‌های وی، تأسیس یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های نجف با بیش از ۱۵ هزار جلد کتاب چاپی و ۱۰۰ نسخه خطی بود. او علاوه بر تألیف، در زمینه تصحیح متون، حاشیه‌نگاری و مقدمه‌نویسی نیز فعالیت داشت و آثار متعددی در حوزه‌های فقه، اصول، حدیث، تاریخ و ادب از خود برجای گذاشت. «دلیل القضاء الشرعی»، «المجموع الرائق»، «السلاسل الذهبیه»، «شذور الذهبیه»، «الدرر البهیه»، «الصکوک الشرعیه»، «الاجازات»، «اللآلی المنظومه»، «اللؤلؤ المنظوم»، «دیوان شعر» و «الرحلة إلى سوریه و لبنان» از جمله آثار او به‌شمار می‌روند. وی همچنین به تصحیح برخی آثار قدیمی شیعه و نگارش حاشیه بر شماری از متون علمی پرداخت.
سید محمدصادق بحرالعلوم به تواضع، قناعت، اخلاص و صراحت شهرت داشت. وی سرانجام در ۲۱ رجب ۱۳۹۹ق در نجف اشرف درگذشت و در مقبره خانوادگی آل بحرالعلوم به خاک سپرده شد.
زندگی و نسب
سید محمد صادق بحرالعلوم در ذی القعده ۱۳۱۵ هـ .ق در خانواده‌ای عالم، متقی و ادیب در نجف اشرف متولد شد.[۱] پدرش، سید حسن بحرالعلوم، شاعر و عالم نجف بود و علوم مقدماتی و سطح را به او آموخت.[۲]
آل بحرالعلوم، از سادات حسینی هستند که نسبشان به امام حسن مجتبی(ع) می‌رسد. این خاندان ابتدا به آل طباطبایی مشهور بودند و پس از سید مهدی بحرالعلوم به بحرالعلوم تغییر نام داد.[۳] اجداد این خاندان ابتدا در حجاز، سپس در عراق و در نهایت در ایران ساکن شدند و برخی اعضا برای تحصیل به نجف و کربلا مهاجرت کردند.[۴]
تحصیلات و فعالیت‌ها
محمدصادق در نجف اشرف، در دامان پدر و از اساتید متعدد، مقدمات علوم دینی را فراگرفت و سپس در درس خارج فقه، اصول و تفسیر شرکت کرد. از اساتید وی می‌توان به آیت‌الله نائینی و آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی اشاره کرد.[۵] او همچنین در علم حدیث و درایه از ابوتراب خوانساری بهره برد.[۶]
وی در سال ۱۳۵۳ هـ .ق. به سوریه و لبنان سفر کرد و با علمای آن مناطق ارتباط برقرار کرد. خاطرات این سفر در کتابی به نام «الرحلة إلى سوریه و لبنان» جمع‌آوری شده است.[۷]
فعالیت‌های قضایی
سید محمدصادق بحرالعلوم در ۱۳۶۷ق به عنوان قاضی شرع در العماره منصوب شد و سپس به بصره منتقل گردید.[۸] او همواره احکام خود را بر اساس فتواهای آیت الله سید محسن حکیم صادر می‌کرد و پس از تصویب قانون احوال شخصیه در عراق، از منصب قضاوت استعفا داد.[۹]
فعالیت‌های علمی و فرهنگی
وی یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های نجف را با بیش از ۱۵ هزار جلد کتاب چاپی و ۱۰۰ جلد خطی تأسیس کرد.[۱۰] سید محمدصادق بحرالعلوم علاوه بر تألیف کتاب، به تصحیح، حاشیه‌نویسی و مقدمه‌نگاری نیز می‌پرداخت و مجموعه آثار او شامل بیش از ده‌ها جلد کتاب در موضوعات فقه، اصول، حدیث، تاریخ و ادب است.[۱۱]
وی به تواضع، قناعت، اخلاص و صراحت مشهور بود و فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را تنها برای رضای خدا انجام می‌داد.[۱۲]
آثار
برخی از آثار مهم وی عبارت‌اند از:
- دلیل القضاء الشرعی
- المجموع الرائق
- السلاسل الذهبیه
- شذور الذهبیه
- الدرر البهیه
- الصکوک الشرعیه
- الاجازات
- اللآلی المنظومه
- اللؤلؤ المنظوم
- دیوان شعر
- الرحلة إلى سوریة و لبنان.[۱۳]
- تصحیح و مقابله کتاب‌های کلاسیک شیعه مانند امالی شیخ طوسی، انساب القبائل العراقیه و ... .[۱۴]
- حاشیه نویسی بر فرائد الاصول، مکاسب و کفایه، و مقدمه نویسی بر مجموعه‌ای از کتب علوم دینی.[۱۵]
وفات
آیت الله سید محمدصادق بحرالعلوم در روز ۲۱ رجب ۱۳۹۹ هـ .ق. در نجف اشرف درگذشت و در مقبره خانوادگی آل بحرالعلوم دفن شد.[۱۶]
پانویس
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج ۱، ص ۵۹۸
- ↑ رجال بحرالعلوم، ج ۱، ص ۱۲۳
- ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج ۱، ص ۵۹۸
- ↑ همان
- ↑ نقبا البشر، ج ۱، ص ۳۸؛ رجال بحرالعلوم، ج ۱، ص ۱۲۶
- ↑ همان
- ↑ همان
- ↑ المفصل فى تراجم الأعلام، ص ۱۳
- ↑ همان
- ↑ المفصل فى تراجم الأعلام، ج ۷، ص ۳۰۴
- ↑ همان؛ رجال بحرالعلوم، ج ۱، ص ۱۲۷
- ↑ المفصل فى تراجم الأعلام، ص ۱۴–۱۵
- ↑ الذریعه، ج ۸، ص ۲۵۹؛ رجال بحرالعلوم، ج ۱، ص ۱۲۷؛ المفصل فى تراجم الأعلام
- ↑ معجم المؤلفین العراقین، ص ۱۸۵–۱۸۶
- ↑ رجال بحرالعلوم، ج ۱، ص ۱۲۷؛ معجم المؤلفین العراقین، ص ۱۸۶
- ↑ المفصل فى تراجم الأعلام
