مهران رجبی
کاریکاتور ابزاری هنری است که میتواند درخدمت نور یا ظلمت باشد، در خدمت رحمان باشد یا شیطان. از سوی دیگر کاریکاتور یکی از شئون مهم در هنر است که میتواند به عنوان یک ابزار در خدمت گروههای مختلف جامعه قرار بگیرد.
بنده معتقدم که بهترین کاریکاتوریست دنیا خود خداوند است. در قرآن آیاتی را داریم که مفاهیمی شبیه به مضامین نهفته در کاریکاتور را بیان کرده است. برای مثال کاریکاتوری از فاسقین، منافقین، کافران، مسخرهکنندگان مردم و … در قرآن به خوبی ترسیم شده است. برای مثال آیه ۱۱۰ سوره مؤمنون میگوید: «فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا حَتَّی أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی وَکُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ» یعنی ((شما کافران) آن بندگان خاص مرا تمسخر میکردید تا آنجا که این سبب شد که مرا به کلی فراموش کردید و بر آن خداپرستان خنده و استهزاء میکردید.) نکته مهم اینجاست که خداوند در چند آیه بعد کنایهای به کافران میزند.
دقت داشته باشید که کاریکاتور به عنوان رسانه هم مطرح است و از این منظر ابزاری است که با استفاده از تکنیک بزرگنمایی با مخاطبش ارتباط برقرار میکند. من کاریکاتور را یک پیشرانه در جریان رسانه میشناسم که در دیگر بخشهای هنری نظیر انیمیشنسازی و کارتونسازی میتواند بسیار کمککننده باشد. کاریکاتور در عصر فعلی نیز ابزار بسیار مهمی است؛ برای مثال میبینید که نشریه شارلی ابدو مدتها وقت میگذارد تا از طریق کاریکاتور، مفهومی ریشهای در اسلام را مورد تمسخر قرار دهد. در گذشته و در سایر ادیان شاهد ارتباط هنرمندان و مذهب بودهایم. متولیان مذهبی به منظور تبلیغ دین و هنرمند غالباً به منظور حمایت مالی با یکدیگر همکاری میکردند؛ نمونه بارز این ماجرا همکاری داوینچی و میکل آنژ با کلیسای کاتولیک است که منجر به خلق آثاری چون شام آخر، آفرینش آدم، مجسمه حضرت موسی، حضرت داوود، حضرت مریم و حضرت عیسی و … شده است. خلق آثار دینی سفارشی توسط این هنرمندان الزاما منجر به مذهبی شدن هنرمند یا نتیجه مذهبی بودن وی نیست.
او ادامه داد: در مورد کاریکاتور قضیه کمی پیچیدهتر است، چرا که کاریکاتور هنری سلبی و انتقادی و از همه مهمتر هنری اعتراضی است و به دلیل اینکه در آموزههای اسلام، محدودیتهایی برای بهتصویر کشیدن خیلی از موارد وجود دارد، این پیچیدگی دوچندان میشود. البته متاسفانه برداشت سطحی و نازل از کاریکاتور در جامعه ما شده است.[۴]
