محمدعلی فردین

محمدعلی فردین

اطلاعات شخصی
نام کامل	محمدعلی فردین
لقب	سلطان قلب‌ها
مشهور به	اولین سوپراستار سینمای ایران
تاریخ تولد	۱۵ بهمن ۱۳۰۹
ملیت	ایرانی
زبان مادری	فارسی
محل تولد	تهران، ایران
محل اقامت	تهران
محل درگذشت	تهران، ایران
تاریخ درگذشت	۱۸ فروردین ۱۳۷۹
علت درگذشت	ایست قلبی
آرامگاه	بهشت زهرا، تهران
اطلاعات هنری
زمینه فعالیت	سینما، ورزش
پیشه	بازیگر، کارگردان، کشتی‌گیر
حوزه فعالیت	سینمای ایران
علت شهرت	بازی در فیلم‌های گنج قارون و سلطان قلب‌ها
شناخته‌شده برای	گنج قارون، سلطان قلب‌ها، فریاد نیمه‌شب
شروع فعالیت هنری	دهه ۱۳۳۰
سال‌های هنری	۱۳۳۸–۱۳۶۱
سبک	فیلمفارسی
آثار برجسته	گنج قارون، سلطان قلب‌ها، فریاد نیمه‌شب
تأثیرپذیرفته از	غلامرضا تختی، اسماعیل کوشان
جوایز	کسب نقره مسابقات جهانی کشتی ۱۹۵۴ برنده بهترین بازیگر مرد جشنواره سپاس
یادبود	یکی از باشکوه‌ترین مراسم‌های تشییع هنرمندان در ایران

محمّدعلی فردین (زادهٔ ۱۵ بهمن ۱۳۰۹ در تهران – درگذشت: ۱۸ فروردین ۱۳۷۹ تهران) بازیگر، کارگردان سینما و کشتی‌گیر و از بازیگران نامدار تاریخ سینمای ایران است. از او به عنوان یکی از اولین سوپراستارهای سینمای ایران و نماد محبوبیت در سینمای ایران یاد می‌شود.

او که متولد محله شهباز در تهران است، از کودکی به‌طور جدی ورزش را دنبال کرده و بعد از آشنایی با غلامرضا تختی ورزش کشتی را ادامه داده و مدال‌های مختلفی مانند مدال نقره مسابقات جهانی ۱۹۵۴ توکیو را به دست آورد. او پس از موفقیت در رشته کشتی آزاد، به کشتی فرنگی گروید و در این رشته هم توانست قهرمان کشور در وزن ششم شود.

عمده شهرت فردین به حضورش در سینما بازمی‌گردد. او به‌طور اتفاقی و به دعوت اسماعیل کوشان وارد سینما شده و برای نخستین بار در فیلم سینمایی چشمه آب حیات (اسماعیل یاسمی) جلوی دوربین رفت. پس از آن بود که فردین در همکاری با ساموئل خاچیکیان جلوی دوربین فیلم «فریاد نیمه شب» رفته و مورد توجه اهالی سینما قرار گرفت.

نقطه عطف کارنامه هنری فردین فیلم سینمایی گنج قارون بود، فیلمی که نماد فیلمفارسی‌های آن دوران سینمای ایران بود ولی باعث شهرت و محبوبیت فردین شد و او را به یکی از مهم‌ترین بازیگران جریان اصلی سینمای آن روز ایران تبدیل کرد. او موفقیت خود در سینمای ایران را با فیلم سینمایی سلطان قلبها تکرار کرده و در «جشنواره سینمایی سپاس» برای بازی در این فیلم بهترین بازیگر مرد شد و به یکی از نمادهای فیلمفارسی تبدیل شد. هرچند این جریان در سینمای ایران با اعتراض طیف وسیعی از جمله سندیکای هنرمندان فیلم ایرانی و سینماگرانی نظیر بهرام بیضایی، علی حاتمی، هژیر داریوش، داریوش مهرجویی، عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، ناصر تقوایی، پرویز صیاد و… روبرو بود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، فردین برخلاف تعداد دیگری از بازیگران و سینماگران فیلمفارسی قصد مهاجرت نکرد و تلاش کرد فعالیت هنری خود را با رعایت قواعد تازه سینمای جمهوری اسلامی ایران ادامه دهد. به همین منظور هم او جلوی دوربین فیلم سینمایی برزخیها (به کارگردانی ایرج قادری) حاضر شد تا بتواند کار هنری خود را در سینمای بعد از انقلاب از سر گیرد. بعد از اکران این فیلم اما جریان تندرو به سرگردگی محسن مخلمباف و همراهی روزنامه کیهان به مدیر مسئولی سید محمد خاتمی سعی خود را بر ممنوع الکاری مادام العمر بازیگران و عوامل این فیلم گذاشتند. احمد نجفی در گفتگویی از اجازه مکتوب مراجع تقلید برای فعالیت این بازیگران خبر داد که مخملباف این نامه مکتوب را پاره کرد و اظهار داشت هرگز اجازه نمی‌دهد فردی مانند فردین در سینمای ایران فعالیت کند. تلاش‌های بعدی او برای بازگشت به سینما، از جمله پیشنهاد بازی نقش مالک اشتر در مجموعه تلویزیونی امام علی هم ناموفق بود.

با این حال فردین در ایران ماند. او در کنار فعالیت‌های هنری، به کارهای خیرخواهانه و اجتماعی نیز می‌پرداخت و تا پایان عمر موفق به بازی در فیلم دیگری نشد. فردین در ۱۸ فروردین ۱۳۶۹ در ۶۹ سالگی و بر اثر ایست قلبی از دنیا رفت. تشییع او یکی از باشکوه‌ترین مراسم تشییع هنرمندان در تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌رود.

زندگی‌نامه

محمّدعلی فردین، زاده ۱۵ بهمن ۱۳۰۹ در تهران بود. پدرش از مدیران اداره تسلیحات بود و در کنار تقی ظهوری به کارهای مولیر می‌پرداخت و از همین رو فردین از دوران کودکی با پدیده تئاتر آشنا بود.^[۱] او همچنین به خطاطی و نقاشی نیز علاقه‌مند بود.^[۲] خانواده او از لحاظ اقتصادی، خانواده‌ای متوسط به حساب می‌آمد.^[۳]

فردین در سال ۱۳۲۸ و در سن ۱۹ سالگی، با مهری خمارلو، خواهر ۱۷ ساله یکی از دوستانش ازدواج کرد.^[۴] حاصل این ازدواج چهار فرزند به نام‌های: سعید، سیاوش، عاطفه و آمنه بود.^[۵] خواهر فردین با حسین نوری از ورزشکاران ایرانی ازدواج کرد و حاصل این ازدواج فرزندی به نام سام بود که هم‌اکنون یکی از بازیگران نام‌آشنای سینما و تلویزیون ایران است.^[۶]

دوران ورزشی

فردین که علاقه‌مند به ورزش بود، ابتدا در زمینه فوتبال وارد شد و بعداً به ژیمناستیک و شنا پرداخت. او ژیمناستیک را تا مرحله قهرمانی پیش‌برد اما سرانجام آن را کنار گذاشت و به سمت ورزش کشتی گرایش پیدا کرد. او که از ذکاوت و هوش خوبی برخوردار بود، اجرای فنون کشتی را به بهترین شکل انجام می‌داد. فردین در مدت کوتاهی توانست به تیم ملی کشتی ایران راه یابد او از معدود کشتی‌گیران ایرانی بود که در سال اول حضورش در عرصه‌های بین‌المللی، موفق به کسب مدال شد. فردین در دوران حضورش در عرصه ورزش، مدال‌های متنوعی از جمله مدال جهانی توکیو در سال ۱۹۵۴ را کسب کرد.^[۷]

فردین بعدها موفق شد به عنوان مربی کشتی به همراه تختی و جمعی دیگر از کشتی‌گیران ایرانی به فدراسیون کشتی سوئد راه یابد.^[۸] او بعداً به خاطر آسیب‌دیدگی‌ها و همین‌طور برخی مسائل شخصی، از کشتی نیز کناره‌گیری کرد.^[۹]

ورود به عرصه سینما

محمدعلی فردین به عنوان قهرمان کشتی وارد صنعت سینما شد. او بازیگری را با فیلم چشمه آب حیات به کارگردانی سیامک یاسمی آغاز کرد. او در حالی که ۲۸ سال داشت، دعوت شد تا در این فیلم به عنوان هنرپیشه نقش اول، بازی کند. او بعداً نقش کوچکی در فیلم دوقلوها اثر شاپور یاسمی در نقش برادر دوقلوی ناصر ملک مطیعی آغاز کرد. او در همین فیلم، نقش بدلکار ملک مطیعی را نیز عهده‌دار بود. این فیلم که در سال ۱۳۳۸ ساخته شد، باعث علاقه‌مندی فردین به بازیگری شد. او پس از ان در چند فیلم دیگر نیز به بازیگری پرداخت و با بازی در فیلم گنج قارون، به محبوبیت و مشهوریت فراوانی رسید. بازی او در فیلم سلطان قلب‌ها آنچنان او را به شهرت رساند که به عقیده برخی رسانه‌ها، دیگر هیچ بازیگری در ایران نتوانست به محبوبیتی که فردین دست یافته بود، نزدیک شود. صداگذاری به جای او در دوبلاژ، عمدتا توسط چنگیز جلیلوند انجام می‌گرفت. و ماندگارترین صدا برای محمدعلی فردین در ذهن مخاطبان مختص به جلیلوند است. اما هنرمندانی چون منوچهر اسمعیلی، ایرج ناظریان، ایرج دوستدار، عطاالله کاملی و منوچهر زمانی نیز دوبله برخی آثار او را برعهده داشته‌اند.

هرچند فردین به عنوان یک سوپراستار در زمان فعالیت‌های خود در دهه ۱۳۴۰ موفق ظاهر شد، اما در دهه ۱۳۵۰ و با روی کار آمدن شخصیت‌های جدید چون بهروز وثوقی، فردین به حاشیه کشیده شد و همین باعث شد تا تلاش کند در ژانرها و نقش‌های مختلفی بازی کند. فیلم‌های راز درخت سنجد، غزل و بابا شمل، از تلاش‌های او برای بازگرداندن خود به دوران اوج خود بود که برخی از آنها موفق نبود.^[۱۰]

فردین علاوه بر سینمای ایران، در برخی کشورهای دیگر نیز فعال بود. او در فیلم‌هایی که در ایتالیا، هند و لبنان فیلم‌برداری می‌شد نیز بازی می‌کرد.^[۱۱] او همچنین علاوه بر بازیگری، به فعالیت‌هایی همچون کارگردانی، تهیه‌کنندگی، نویسندگی، تدوین^[۱۲] و گریم نیز علاقه‌مند بود و فعالیت‌هایی در این زمینه‌ها داشت. او همچنین استدیوی سینمایی به نام فردین فیلم را تأسیس کرد.^[۱۳] از دیگر فعالیت‌های هنری فردین، تأسیس سینما بود. او توانسته بود سه سینما را در تهران تأسیس کند که یکی از آنها به نام لیدو در محله کم برخوردار ساخته شده بود.^[۱۴] فردین در سال ۱۳۵۱، با همراهی رحمان گلزار، به صورت شراکتی، سهام سینما نیاگارا را خریداری کردند.^[۱۵]

او در کنار فعالیت‌های هنری‌اش، به فعالیت‌های اجتماعی و خیرخواهانه نیز مشغول بود و به همراه تقی ظهوری، سرپرستی ۴۰ کودک بی‌سرپرست بر عهده داشت.^[۱۶]

پس از انقلاب اسلامی

فردین به همراه همسرش، ۶ ماه پیش از انقلاب اسلامی در ایران، به قصد سفر و بازدید از فرزندانش، از کشور خارج می‌شود و ۱ ماه بعد از انقلاب اسلامی، مجدد به ایران بازمی‌گردد.^[۱۷] فردین پس از انقلاب اسلامی، در فیلم برزخی‌ها بازی کرد.^[۱۸] این فیلم هرچند با موضوع دفاع مقدس بود، اما کمی پس از اکران، از پرده سینما پایین کشیده شد و توقیف شد. با توقیف شدن این فیلم، بیشتر عوامل آن از جمله فردین، با محدودیت‌هایی در فعالیت‌های هنری مواجه شدند.^[۱۹] فیلم برزخی‌ها تلاش هنرمندان قبل از انقلاب اسلامی برای اثبات خود به مقامات جمهوری اسلامی بود. از همین رو این فیلم مملو از شعارهای انقلابی بود.^[۲۰] تصمیم به ممنوع‌الکار شدن فردین، از سوی نهادهای رسمی نبود و با شانتاژ گروه‌های تندرو به رهبری محسن مخملباف صورت گرفت.^[۲۱] انتقادها به بکارگیری او، به خاطر روابط غیرشرعی فردین در آثار قبل از انقلابش با زنان بازیگر و نمایش نوشیدن مشروبات الکلی و حضور در کلوپ‌های شبانه بود.^[۲۲]

فردین پس از آنکه مورد هجمه‌هایی قرار گرفت، به همراه تنی چند از بازیگران فعال قبل از انقلاب اسلامی، از فعالیت‌های هنری منع شد. این ممنوعیت‌ها باعث شد تا او از فضای سینمای ایران فاصله گرفته و به شغل دیگری (فروش فرش) بپردازد.^[۲۳] بعدها اظهار نظرهایی دربارهٔ موافقت بیت امام خمینی با ادامه فعالیت‌های فردین مطرح شد و خبرهایی از ملاقات فردین با سید احمد خمینی منتشر گردید.^[۲۴] احمد نجفی نیز مدعی شد که برای بازگشت فردین به فعالیت‌های بازیگری‌اش، از مراجع تقلید در قم، نامه دریافت کرده است.^[۲۵] با این وجود او چند بار از سوی محاکم قضایی ایران، مورد بازخواست قرار گرفت.^[۲۶] روزنامه اطلاعات در روز ۲۳ خرداد ۱۳۵۸ می‌نویسد: «علیه فردین، بهروز وثوقی و [نصرت‌اله] وحدت اعلام جرم شد. کانون فیلم دانشجویان مسلمان: [علیه این افراد] به عنوان کسانی که فساد و فحشا را در مملکت رواج دادند، بیت‌المال مسلمین را تاراج کردند و به جنگ خدا و رسول خدا آمدند، اعلام جرم می‌کنیم و از دادگاه انقلاب اسلامی می‌خواهیم کلیه اموال این قوم مصادره، فیلم‌های زننده از دسترس آن‌ها خارج و محو شود و با جان آن‌ها مطابق حکم شرع عمل گردد.»^[۲۷]

فردین در دوران پس از انقلاب اسلامی، به اداره سینماهای خود ادامه داد. هرچند بنیاد مستضعفان، سهم شریک او در سینما نیاگارا را مصادره کرد و نام سینما را به جمهوری تغییر داد، اما اداره سینما همچنان بر عهده فردین بود.^[۲۸]

در دهه ۱۳۶۰، تلاش‌هایی برای بازی فردین در نقش اول فیلم ترن تلاش‌هایی صورت گرفت اما در نهایت موافقت صورت نگرفت.^[۲۹] در دهه ۱۳۷۰، رسانه‌ها از حضور مجدد و قریب‌الوقوع فردین در صنعت سینما سخن می‌گفتند.^[۳۰] همچنین تلاش‌هایی صورت گرفت تا فردین به عنوان اولین و مهم‌ترین کاندید نقش مالک اشتر در سریال امام علی، ایفای نقش کند؛ اما این تصمیم تهیه‌کنندگان اثر، با مخالفت‌های مقامات ارشاد و تلویزیون همراه بود و به سرانجام نرسید.^[۳۱] حضور او در فیلم‌های باد و شقایق و جهان پهلوان تختی نیز پیگیری شد که به نتیجه نرسید.^[۳۲] در نهایت با انتشار خبر ناگهانی درگذشت فردین، این اتفاق رقم نخورد.^[۳۳] بعدها با تغییر رویکردها توسط مدیران فرهنگی و وزیران ارشاد جمهوری اسلامی ایران، کسانی که همچون فردین از فعالیت منع شده بودند، از آزادی عمل بیشتری برخوردار شدند.^[۳۴]

فردین در جریان مسابقات جهانی کشتی ۱۹۹۸ تهران، به ورزشگاه ۱۲ هزارنفری آزادی وارد شد.^[۳۵] این حضور به دعوت محمدرضا طالقانی صورت گرفت. در میانه حضور فردین در ورزشگاه، حاضرین به تشویق فردین پرداختند که با ملتهب شدن فضای ورزشگاه و عبور برخی از حاضران از فنس‌ها، با پیشنهادهایی، فردین از ورزشگاه خارج شد.^[۳۶]

درگذشت

محمدعلی فردین روز پنجشنبه ۱۸ فروردین ۱۳۷۹ در سن ۷۰ سالگی و بر اثر بیماری قلبی درگذشت.^[۳۷] او در چند ماه منتهی به مرگش، دچار حملات خفیف قلبی شده بود و در بیمارستان بستری بود^[۳۸] و در نهایت در خانه خود درگذشت.^[۳۹] جسد فردین در انبوه جمعیت هوادارن در ورزشگاه امجدیه (شیرودی) و همین‌طور در مقابل تالار رودکی تشییع^[۴۰] و سپس در بهشت زهرا دفن شد.^[۴۱] رسانه‌های رسمی کشور نسبت به مرگ او سکوت کردند و چند روزنامه مربوط به جریان اصلاحات، خبر درگذشت او را در صفحه اول خود کار کردند.^[۴۲]

فیلم‌شناسی

جوایز و افتخارات

جوایز هنری

• جایزه بهترین بازیگر مرد برای فیلم سلطان قلب‌ها در اولین دوره جشنواره فیلم سپاس تهران^[۱۰۷]
• جایزه ویژه هنر در خدمت صلح در بنیاد جهانی هنر در خدمت صلح در سال ۲۰۱۸ در لس‌آنجلس^[۱۰۸]

جوایز ورزشی

• کسب مدال برنز وزن ۷۹ کیلوگرم مسابقات قهرمانی کشوری سال ۱۳۳۲ در اصفهان^[۱۰۹]
• کسب مدال نقره وزن ۷۳ کیلوگرم در مسابقات جهانی ۱۹۵۴ توکیو^[۱۱۰]
• کسب مدال طلای وزن ۷۳ کیلوگرم در مسابقات قهرمانی کشوری سال ۱۳۳۶ در تهران^[۱۱۱]
• کسب مقام چهارم وزن ۷۳ کیلوگرم در مسابقات جهانی ۱۹۵۷ استانبول^[۱۱۲]
• کسب مدال طلای وزن ۷۹ کیلوگرم در مسابقات کشتی فرنگی قهرمانی کشوری سال ۱۳۳۷ تهران^[۱۱۳]

در نظر دیگران

محمدعلی فردین عموماً توسط سینماگران و هنرمندان، ستوده شده است. عبدالله اسفندیاری، تهیه‌کننده و از مدیران بنیاد فارابی، فردین را تنها سوپراستار واقعی ایرانی می‌داند که مردم به خاطر حضور او در فیلمی، بدون توجه به کیفیت آن فیلم، بلیط تهیه می‌کردند.^[۱۱۴] شخصیت کاریزماتیک او سبب شده بود تا بعد از انقلاب نیز بسیاری به دنبال جلب نظر مقامات فرهنگی و هنری جمهوری اسلامی برای ادامه همکاری هنری با او باشند. به گفته محمد بیک‌زاده، از تهیه‌کنندگان تلویزیونی، مخالفت با حضور فردین در سینمای پس از انقلاب، برای مقابله با ساخته شدن یک قهرمان زنده در میان مردم بود.^[۱۱۵] حامد بهداد از بازیگرانی است که در وصف فردین شعری سروده است.^[۱۱۶]

در مقابل، برخی از روشنفکران به نقش‌های عامیانه و محتواهای ضعیف فیلم‌های فردین انتقادهای جدی داشتند. هوشنگ کاووسی از منتقدان سینمایی بود که عنوان «فیلمفارسی» را برای اشاره به سبک‌های عامه‌پسند سینمای ایران برگزیده بود و در آن دوران، فردین مهم‌ترین نماد فیلمفارسی تلقی می‌شد.^[۱۱۷]

دربارهٔ او کتاب‌هایی نیز نوشته شده است که یکی از آنها به قلم رضا کیانیان است.^[۱۱۸] این کتاب با نام «ناصر و فردین» شامل گفتگوی رضا کیانیان با ناصر ملک مطیعی و محمدعلی فردین است.^[۱۱۹] مستند برزخی، مستندی است که دربارهٔ دلایل و انگیزه‌های توقیف آخرین فیلم فردین ساخته شده است.^[۱۲۰] زندگی هنری او از جنبه‌های مختلفی مورد بررسی منابع و رسانه‌ها قرار گرفته است و کمتر نقطه بررسی نشده‌ای دربارهٔ فعالیت‌های سینمایی او وجود دارد.^[۱۲۱]

منابع