عبدالحسین امینی

علامه امینی

فقیه، محدث، متکلم و پژوهشگر شیعه
نام کامل	عبدالحسین بن احمد امینی
لقب	علامه امینی
نسب	منسوب به امین‌الشرع (جدّ وی)
تاریخ تولد	۱۲۸۱ خورشیدی
زادگاه	تبریز
تاریخ وفات	۱۲ تیر ۱۳۴۹ خورشیدی
شهر وفات	تهران
محل دفن	نجف اشرف، کتابخانه امیرالمؤمنین(ع)
محل سکونت	تبریز، نجف اشرف
خویشاوندان سرشناس	آقا میرزا احمد امینی (پدر)
استادان	سید محمد فیروزآبادی سید ابوتراب خوانساری شیخ حسین مؤلف هدیة الانام
محل تحصیل	تبریز، نجف اشرف
اجازه اجتهاد از	سید ابوالحسن اصفهانی محمدحسین نائینی عبدالکریم حائری یزدی محمدحسین غروی اصفهانی
تالیفات	الغدیر شهداء الفضیلة
سایر	بنیان‌گذار کتابخانه امیرالمؤمنین(ع) نجف

عبدالحسین امینی (۱۲۸۱–۱۳۴۹ خورشیدی)، مشهور به علامه امینی، فقیه، محدث، متکلم و پژوهشگر برجستهٔ شیعه در قرن چهاردهم هجری بود. علامه امینی از نخستین متفکران معاصر بود که بر ضرورت طرح مستقل بحث «ولایت» و «امامت» در حوزه‌های علمیه تأکید کرد. وی تدریس این مباحث را صرفاً در چارچوب علم کلام کافی نمی‌دانست و به لزوم بررسی آن‌ها در حوزه فلسفه سیاسی اسلام معتقد بود. در این چارچوب، به مسئله ولایت فقیه در عصر غیبت پرداخت و دیدگاه‌های صریحی در این زمینه ارائه کرد.

مهم‌ترین و ماندگارترین اثر او، مجموعهٔ «الغدیر» پژوهشی جامع و نظام‌مند دربارهٔ واقعهٔ غدیر و جایگاه امامت در منابع اسلامی است. این اثر با تکیه بر قرآن، حدیث، تاریخ و ادبیات، و با استناد گسترده به منابع شیعه و اهل سنت، به یکی از معتبرترین و تأثیرگذارترین آثار کلامی–تاریخی تشیع تبدیل شده و در زمرهٔ مهم‌ترین تراث مکتوب شیعه در دورهٔ معاصر به‌شمار می‌رود.

علامه امینی افزون بر الغدیر، با تأسیس کتابخانهٔ امیرالمؤمنین(ع) در نجف و نگارش آثار متعدد در فقه، حدیث و تاریخ، سهمی ماندگار در احیای میراث علمی شیعه و تقویت زیرساخت‌های پژوهشی حوزه‌های علمیه داشت.

زندگی و تحصیلات

علامه امینی در سال ۱۲۸۱ خورشیدی در تبریز و در خانواده‌ای شناخته‌شده در علم و دیانت چشم به جهان گشود. پدرش آقا میرزا احمد امینی از دانشمندان نامدار تبریز بود که در سال ۱۲۸۷ قمری در روستای سردها از توابع تبریز متولد شد. وی پس از تحصیل مقدمات علوم دینی، در محضر حاج میرزا اسدالله تبریزی به مدارج عالی علمی رسید و صلاحیت علمی او از سوی آیت‌الله میرزا علی آقای شیرازی و حاج میرزا علی ایروانی تأیید شد. حسن سیرت، تقوا و جایگاه علمی او مورد توجه خاص و عام بود؛ چنان‌که در مقدمه ترجمه الغدیر نیز به این ویژگی‌ها اشاره شده است.

نام خانوادگی «امینی» از جدّ او مولی نجفعلی ملقب به «امین‌الشرع» گرفته شده است. وی از اهالی آذربایجان و از افراد آراسته به علم، ادب و تقوا بود و به گردآوری آثار مربوط به اهل‌بیت(ع) اهتمام داشت. او در ادب فارسی و ترکی نیز دستی توانا داشت و اشعاری در این دو زبان سروده بود.

آموزش‌های اولیه عبدالحسین امینی در محیط خانواده آغاز شد. وی قرآن، سوره‌های کوتاه و مبانی دینی را ابتدا نزد مادر و سپس نزد پدر فراگرفت. پدرش آموزش ادبیات فارسی و عربی، منطق، فقه و اصول را شخصاً بر عهده داشت. وی هم‌زمان با فراگیری دروس رایج حوزه‌های علمیه، به حفظ متون علمی همچون الفیه ابن مالک در نحو پرداخت و در کنار آن، اشعاری از بزرگان دین، به‌ویژه اشعاری منسوب به امام علی(ع)، حفظ کرد؛ روشی که پدرش برای تثبیت اصول اعتقادی در ذهن شاگردان به‌کار می‌برد.

علامه امینی در این دوره کتاب‌های متعددی در حدیث و اعتقادات نزد پدر خواند و با اهتمام ویژه به قرآن کریم و نهج‌البلاغه، انس عمیقی با معارف علوی پیدا کرد. از جمله احادیثی که همواره به آن توجه داشت، سخن منسوب به امام علی(ع) بود که در کتاب اعتقادات شیخ صدوق نقل شده و جایگاه امام علی(ع) را در آیات «یا أیها الذین آمنوا» تبیین می‌کند.

زمینه‌های اجتماعی و سیاسی

دوران نوجوانی علامه امینی هم‌زمان با حوادث مهم سیاسی ایران بود. در ۱۴سالگی، قیام شیخ محمد خیابانی علیه استعمار انگلستان و دولت وثوق‌الدوله را مشاهده کرد. این قیام که در ۱۶ رجب ۱۳۳۸ قمری (۱۷ فروردین ۱۲۹۹ شمسی) آغاز شد، به‌مدت شش ماه اداره تبریز را در اختیار کمیته ملی قرار داد و سرانجام با شهادت خیابانی پایان یافت. این رخداد تأثیر عمیقی بر ذهنیت اجتماعی و دینی علامه امینی گذاشت و او از پدر آموخت که پس از قیام و شهادت، باید فرهنگ سیاسی–اجتماعی اسلام را با ابزار دعا، اندیشه و آگاهی در جامعه گسترش داد.

هجرت به نجف

در سال ۱۳۴۲ قمری، عبدالحسین امینی برای ادامه تحصیلات عالی به نجف اشرف هجرت کرد. پیش از آن، از محضر استادانی چون سید محمد مؤلف مصباح السالکین، سید مرتضی خسروشاهی صاحب اهداء الحقیر فی معنی حدیث الغدیر و شیخ حسین مؤلف هدیة الانام بهره برده بود.

در نجف، که از عصر شیخ طوسی یکی از مهم‌ترین مراکز علمی جهان تشیع به شمار می‌رفت، در درس حضرات آیات سید محمد فیروزآبادی (متوفای ۱۳۴۵ قمری) و سید ابوتراب خوانساری (متوفای ۱۳۴۶ قمری) شرکت کرد. این دوره هم‌زمان با فروپاشی امپراتوری عثمانی و سلطه انگلیس بر عراق بود؛ شرایطی که توجه علامه امینی را بیش از پیش به مسئله وحدت اسلامی و مقاومت فکری معطوف ساخت.

آثار

نخستین تألیف مهم علامه امینی کتاب شهداء الفضیلة است؛ اثری که در آن زندگی و شهادت ۱۳۰ تن از عالمان شیعه از قرن چهارم تا چهاردهم قمری بررسی شده است. وی برای نگارش این کتاب، سال‌ها به جست‌وجو در کتابخانه‌های ایران و عراق پرداخت و از نسخه‌های خطی کمیاب بهره گرفت؛ چنان‌که در مقدمه کتاب، استاد شیخ محمد خلیل الزین عاملی به دشواری‌ها و ارزش این پژوهش اشاره کرده است.

این اثر با استقبال گسترده عالمان شیعه روبه‌رو شد و مراجعی چون آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی، آیت‌الله حاج آقا حسین قمی، آیت‌الله شیخ محمدحسین غروی اصفهانی و علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی بر آن تقریظ نوشتند.

الغدیر

مهم‌ترین و ماندگارترین اثر علامه امینی کتاب الغدیر است. وی در این اثر با روشی مستند و مبتنی بر قرآن، حدیث، تاریخ و ادب، واقعه غدیر و مسئله امامت را بررسی کرد. در الغدیر، نام ۱۱۰ تن از صحابه پیامبر(ص)، ۸۴ تن از تابعین و ۳۶۰ عالم از قرون دوم تا چهاردهم هجری که حدیث غدیر را نقل کرده‌اند، ذکر شده‌است. او همچنین به بررسی آیات قرآن مانند آیه تبلیغ، آیه اکمال دین، آیه ولایت و دیگر آیات مرتبط با امامت پرداخت.

دکتر سید جعفر شهیدی نقل کرده است که علامه امینی گفته بود برای تألیف الغدیر حدود ده هزار جلد کتاب را مطالعه کرده است؛ سخنی که به گفته شهیدی، از روی اغراق نبود.

چاپ نخست الغدیر از سال ۱۳۲۴ شمسی در نجف آغاز شد و تا زمان حیات مؤلف، نه جلد آن منتشر گردید. این کتاب با استقبال گسترده عالمان شیعه و اهل سنت مواجه شد و تقریظ‌های فراوانی از سوی دانشمندان و شخصیت‌های دینی بر آن نوشته شد.

فعالیت‌های علمی و اجتهاد

علامه امینی در کنار پژوهش‌های تاریخی، در فقه، اصول، حدیث، کلام و فلسفه نیز فعالیت گسترده داشت. از جمله آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تحقیق و تعلیق بر کامل الزیارات ابن قولویه قمی
• تألیف ادب الزائر لمن یمّم الحائر درباره آداب زیارت امام حسین(ع)
• نگارش ثمرات الاسفار در دو جلد،
• حاشیه بر رسائل و مکاسب شیخ انصاری
• رساله‌ای در نیت
• رساله‌ای در حقیقت زیارت
• رساله‌ای در علم درایةالحدیث

او از مراجع بزرگی چون آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی، آیت‌الله محمدحسین نایینی، آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی و آیت‌الله محمدحسین کمپانی اصفهانی اجازه اجتهاد دریافت کرد.

کتابخانه امیرالمؤمنین(ع)

علامه امینی در سال ۱۳۷۳ قمری کتابخانه‌ای با نام کتابخانه امیرالمؤمنین(ع) در نجف تأسیس کرد که در روز عید غدیر افتتاح شد. این کتابخانه فعالیت خود را با حدود ۴۲ هزار جلد کتاب خطی و چاپی آغاز کرد و نسخه‌هایی از کتابخانه‌های معتبر هند، ایران و عراق در آن گردآوری شد.

درگذشت

علامه امینی در سال‌های پایانی عمر به بیماری مبتلا شد و پس از حدود دو سال بستری و درمان، سرانجام در روز جمعه ۱۲ تیر ۱۳۴۹ خورشیدی در ۶۸سالگی درگذشت. آثار علمی او، به‌ویژه الغدیر، همچنان از منابع اصلی پژوهش در تاریخ تشیع و مسئله امامت به شمار می‌روند.