محمدباقر اصطهباناتی

محمدباقر اصطهباناتی
عالم دینی، فقیه، حکیم، فلسفه‌دان، مشروطه‌خواه
نام کامل	محمدباقر بن عبدالمحسن بن سراج‌الدین اصطهباناتی شیرازی
لقب	شهید رابع
تاریخ تولد	۱۲۱۶ هـ .ش
زادگاه	اصطهبان، فارس، ایران
تاریخ شهادت	۱۷ اسفند ۱۲۸۶ هـ .ش
محل شهادت	شیراز، فارس، ایران
محل دفن	باغ غزل حافظیه، شیراز
محل سکونت	شیراز، تهران، سامرا، نجف
خویشاوندان سرشناس	ملا عبدالمحسن اصطهباناتی (پدر)، شیخ عبدالله اصطهباناتی (برادر)
استادان	قاضی عبدالصمد اصطهباناتی، آقا علی حکیم، محمدرضا حکیم قمشهای، میرزا ابوالحسن جلوه، حاج ملاعلی کنی، سید مهدی قزوینی نجفی، مولی محمدتقی هروی
شاگردان	آیت‌الله محمدحسین غروی اصفهانی، آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطا، آیت‌الله سید هبة‌الدین شهرستانی، حاج میرزا عبدالحسین ذوالریاستین، آیت‌الله سید محمدحسین آقا نجفی قوچانی، میرزا علی اکبر حکمی یزدی قمی، حاج شیخ غلامرضا یزدی، آیت‌الله آقا سید ابراهیم حسین اصطهباناتی، شیخ زین‌العابدین اسدالله مهربانی سرابی
محل تحصیل	مدرسه منصوریه شیراز، تهران، سامرا، نجف
اجازه اجتهاد از	حاج ملاعلی کنی، میرزا محمد هاشم چهار سوقی، آقا شیخ محمدباقر اصفهانی نجفی
تالیفات	احکام‌الدین (رساله منظوم)، رساله حدوث عالم، مجمع المسایل، رساله شمس التصاریف، رساله جوابیه
سایر	شاعر عربی و فارسی، ریاضیدان، پزشک پیشگیرانه، فلسفه‌دان
فعالیت‌ها	تدریس، تبلیغ دینی، تربیت شاگردان
سیاسی	فعال مشروطه‌خواه، تشکیل انجمن اسلامی شیراز، دفاع از حقوق مردم

محمدباقر بن عبدالمحسن بن سراج‌الدین اصطهباناتی شیرازی (۱۲۱۶–۱۲۸۶ هـ‍.ش)، مشهور به شهید رابع، فقیه، حکیم و متفکر شیعه و از پیشگامان مشروطه‌خواهی در ایران بود. وی در علوم فقه، اصول، فلسفه، ریاضیات، نجوم، ادبیات و پزشکی تخصص داشت و به عنوان «شکافندهٔ هستهٔ علم و پیشتاز میدان دانش» شناخته می‌شد.

اصطهباناتی تحصیل و تدریس خود را در شیراز، تهران و سامرا آغاز کرد و پس از تبعید به سامرا و سپس مهاجرت به نجف، صدها شاگرد فاضل را تربیت نمود و حوزه فلسفی در نجف را پایه‌گذاری کرد.

او علاوه بر مقام علمی، در عرصهٔ اجتماعی و سیاسی نیز فعال بود؛ با ظلم حکام فارس مقابله کرد، انجمن اسلامی شیراز را تأسیس نمود و با سخنرانی‌های پرشور، مردم را به دفاع از مشروطه و حقوق خود تشویق می‌کرد.

محمدباقر اصطهباناتی در ۱۷ اسفند ۱۲۸۶ هـ‍.ش به دست مخالفان مشروطه در حسینیهٔ قوام به شهادت رسید و پیکرش در باغ غزل حافظیه دفن شد.

زندگی و تحصیلات

محمدباقر اصطهباناتی در سال ۱۲۱۶ هـ‍.ش در خانواده‌ای روحانی و اهل علم در اصطهبان زاده شد. پدرش، ملا عبدالمحسن اصطهباناتی، نام «محمدباقر» را با نیت پیروی علمی و معرفتی از امام محمدباقر(ع) برای او برگزید؛ مسیری که در زندگی علمی وی تحقق یافت.

او در خاندانی پرورش یافت که نسل در نسل از عالمان زاهد و مجاهد بودند. پدر و جد پدری‌اش از عالمانی بودند که در جریان حمله افغان‌ها به اصطهبان به شهادت رسیدند. لقب «ملا» برای پدران او نشان‌دهندهٔ مرتبهٔ علمی آنان بود. پدرش در کنار تحصیل علوم دینی به تجارت اشتغال داشت و به پاکی مال و تقوا شهره بود. برادرش شیخ عبدالله نیز از علمای برجستهٔ شهر و واقف املاک عام‌المنفعه بود.

او تحصیل علوم دینی را نزد پدر و دایی‌اش قاضی عبدالصمد آغاز کرد. در دوازده‌سالگی راهی شیراز شد و هشت سال در مدرسهٔ منصوریه به تحصیل پرداخت و در بیست‌ویک‌سالگی به مقام استادی همان مدرسه رسید. در سال ۱۲۴۶ هـ‍.ش برای تکمیل دانش خود به تهران رفت و نزد آقا علی حکیم مدرس، محمدرضا حکیم قمشه‌ای و میرزا ابوالحسن جلوه به تحصیل حکمت و فلسفه پرداخت. همچنین در درس حاج ملاعلی کنی، سید مهدی قزوینی نجفی و ملا محمدتقی هروی حاضر شد و از آنان اجازهٔ اجتهاد دریافت کرد. به درخواست حاج ملاعلی کنی، دوازده سال در مدرسهٔ مروی به تدریس و ادارهٔ امور مدرسه پرداخت.

بازگشت به شیراز

در مسیر بازگشت به شیراز، مدتی در اصفهان اقامت کرد و از درس حاج میرزا محمدهاشم چهارسوقی (صاحب روضات) و شیخ محمدباقر اصفهانی نجفی بهره برد و از آنان اجازهٔ اجتهاد گرفت. در سال ۱۲۵۸ هـ‍.ش. به شیراز بازگشت و به امامت جماعت مسجد آقا احمد، حل‌وفصل امور مردم و فعالیت‌های تبلیغی پرداخت.

تبعید به سامرا

در پی درگیری با قوام‌الملک، حاکم فارس، به سامرا تبعید شد. در آنجا از محضر میرزاى شیرازی بهره برد و به جایگاهی ویژه در حوزهٔ سامرا دست یافت. میرزاى شیرازی بسیاری از پرسش‌های علمی را به او ارجاع می‌داد و اجازهٔ اجتهاد نیز به وی اعطا کرد.

در سامرا با دانشمندان شیعه و سنی و حتی اندیشمندان غیرایرانی در موضوعاتی چون ریاضیات، پزشکی، ادبیات و دین‌شناسی به مناظره پرداخت.

فعالیت علمی در نجف

پس از رحلت میرزاى شیرازی به نجف رفت و در مسجد طوسی به تدریس فقه، اصول و فلسفه پرداخت. از شاگردان برجستهٔ او می‌توان به محمدحسین غروی اصفهانی و محمدجعفر آل کاشف‌الغطاء اشاره کرد. او از پایه‌گذاران تدریس فلسفهٔ صدرایی در حوزهٔ نجف به‌شمار می‌آید و با وجود مخالفت‌ها، هفت سال این مباحث را تدریس کرد.

جامعیت علمی

اصطهباناتی در علوم گوناگون از جمله فقه، اصول، فلسفه، ریاضیات، نجوم، ادبیات و پزشکی صاحب‌نظر بود. در ریاضیات اختراعات و ابتکاراتی همچون ساعت آبی، بادزن دوار، قواعد استخراج جذر و تعیین قبله از خود به‌جا گذاشت. در پزشکی بر بهداشت، پیشگیری و سلامت عمومی تأکید داشت و درمان را مبتنی بر اصول بهداشتی می‌دانست.

شعر و ادبیات

شعر را ابزاری برای ترویج دین می‌دانست و آثار منظومی در فقه و احکام سرود. رسالهٔ احکام او شامل هزار بیت شعر بود و اشعار فارسی و عربی او در قالب‌های متنوع سروده شده‌اند.

استادان

مهم‌ترین استادان او عبارت‌اند از:

شاگردان

از شاگردان برجستهٔ او می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

آیت‌الله محمدحسین غروی اصفهانی
آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطا
آیت‌الله سید هبة‌الدین شهرستانی
حاج میرزا عبدالحسین ذوالریاستین
آیت‌الله سید محمدحسین آقا نجفی قوچانی
میرزا علی اکبر حکمی یزدی قمی
حاج شیخ غلامرضا یزدی
آیت‌الله آقا سید ابراهیم حسین اصطهباناتی
شیخ زین‌العابدین اسدالله مهربانی سرابی

آثار

آثار متعددی به فارسی و عربی از او برجای مانده که بسیاری از آن‌ها منتشر نشده‌اند. از جمله:

احکام‌الدین (منظوم)
رساله حدوث عالم
مجمع المسائل
شمس التصاریف و رساله جوابیه

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

او از چهره‌های برجستهٔ مشروطه‌خواه بود و با ظلم حاکمان قاجار مبارزه می‌کرد. تأسیس انجمن اسلامی شیراز، سخنرانی‌های پرشور، تحصن در تلگرافخانه و شاهچراغ و دعوت به اتحاد علما از مهم‌ترین فعالیت‌های اوست.

شهادت

در ۱۷ اسفند ۱۲۸۶ هـ‍.ش در مجلس ختمی که به توطئهٔ پسران قوام‌الملک برپا شده بود، هدف تیراندازی قرار گرفت و پس از ضربات متعدد قداره و قنداق تفنگ، به شهادت رسید. پیکرش پس از تشییعی باشکوه در باغ غزل حافظیه به خاک سپرده شد.