مرتضی آشتیانی

فقیه، مجتهد و عالم برجسته شیعه ایرانی

فقیه، مدرس، مجتهد، فعال سیاسی و اجتماعی
نام کامل	مرتضی آشتیانی
لقب	شیخ مرتضی آشتیانی
تاریخ تولد	۱۸ جمادی‌الثانی ۱۲۸۰ هـ.ق
زادگاه	نجف اشرف
تاریخ وفات	۲۸ آبان ۱۳۲۵ هـ.ش. / ۲۴ ذیحجه ۱۳۶۵ هـ.ق
شهر وفات	مشهد
محل دفن	دارالسعاده، حرم مطهر امام رضا (ع)، مشهد
محل سکونت	مشهد، تهران، نجف، کربلا
خویشاوندان سرشناس	میرزا محمدحسن آشتیانی (پدر)، آیت الله میرزا محمود آشتیانی (فرزند)
استادان	میرزا محمد حسن آشتیانی، آخوند خراسانی، حاج میرزا حبیب‌الله رشتی، حاج میرزا حسین حاج میرزا خلیل، شیخ عبدالحسین صالحی
شاگردان	جلال الدین همایی، حجت‌الاسلام شیخ مهدی فاضل اندرمانی، آیت‌الله سید مصطفی خوانساری، آیت‌الله سید محمود علوی، آیت‌الله سید عبدالرضا شهرستانی، آیت‌الله حاج سید علی علم‌الهدی، حاج شیخ علی گنابادی، شیخ علی معصومی، حاج شیخ مرتضی عیدگاهی، حاج میرزا حسن اشرف الواعظین، شیخ محمد تقی همدانی
محل تحصیل	نجف اشرف، حوزه‌های تهران، کربلا، مشهد
اجازه روایت از	پدرش میرزا محمد حسن آشتیانی، شیخ مرتضی انصاری (یک واسطه)
اجازه روایت به	جلال‌الدین همایی، حجت‌الاسلام شیخ مهدی فاضل اندرمانی
تالیفات	«الاجاره»، رساله در معنای حدیث «نية المؤمن خير من عمله»
سیاسی	مبارزه با استبداد قاجار و رضاخان، حمایت از مشروطه، مقابله با نفوذ بیگانگان

مرتضی آشتیانی (۱۲۸۰–۱۳۶۵ هـ.ق)، مشهور به شیخ مرتضی آشتیانی، فقیه، مجتهد و عالم برجسته شیعه ایرانی بود. وی در نجف به دنیا آمد و تحصیلات دینی خود را نزد پدر و اساتید بزرگ نجف چون آخوند خراسانی و شیخ عبدالحسین صالحی فرا گرفت. پس از بازگشت به ایران، حوزه‌های علمیه تهران و مشهد را اداره و به تربیت شاگردان برجسته پرداخت.

آشتیانی در عرصه اجتماعی و سیاسی نیز فعال بود و در نهضت تنباکو، جنبش مشروطه و مقابله با استبداد رضاخان نقش مؤثری داشت. او علاوه بر تدریس، با موانع حکومت و اقدامات ضد دینی مقابله کرد و پایگاه خود را در خانه و حوزه‌های علمیه برای حمایت از مردم و روحانیان حفظ نمود.

شاگردان او شامل بسیاری از فقهاء و ادیبان برجسته ایران بودند و آثار باقیمانده از او شامل کتاب «الاجاره» و رساله‌ای در باب حدیث «نیة المؤمن خیر من عمله» است.

آشتیانی انسانی پرهیزگار، شجاع و فروتن بود و زندگی خود را وقف آموزش، تبلیغ و اصلاح امور اجتماعی و دینی جامعه کرد. وی در سال ۱۳۶۵ هـ.ق در مشهد درگذشت و در دارالسعاده حرم رضوی دفن شد.

زندگی و تحصیلات

مرتضی آشتیانی در ۱۸ جمادی‌الثانی ۱۲۸۰ هـ.ق در نجف اشرف به دنیا آمد. پدر او، میرزا محمدحسن آشتیانی، از علما و مجتهدان برجسته بود و نقش مهمی در نهضت تنباکو داشت. مادرش دختر یکی از مستوفیان آشتیان مقیم تبریز بود و تا سال ۱۳۲۴ هـ.ق زنده بود.

میرزا محمدحسن رابطه نزدیکی با استاد خود، شیخ انصاری، داشت که تا درجه مرادی پیش رفت و بر اساس همین دلبستگی، شیوه تدریس خود را در تهران بر اساس روش استاد اتخاذ کرد. شیخ انصاری علاقه خاصی به خانواده آشتیانی داشت و در مکاشفه‌ای ولادت مرتضی را پیش‌بینی کرده بود. پیش‌بینی او درست در سالروز رحلتش یا یک روز پس از آن محقق شد و نوزادی در خانه میرزا آشتیانی در نجف متولد شد که به احترام استاد، نامش مرتضی گذاشته شد.

مرتضی تحصیلات مقدماتی و سطح فقه و اصول را نزد پدر فرا گرفت و مدتی از محضر حکیم میرزا ابوالحسن جلوه در فلسفه بهره برد. در سال ۱۲۹۲ هـ.ق، پدر به حج و زیارت عتبات عالیات مشرف شد و مرتضی او را در این سفر همراهی کرد و سپس در نجف اقامت اختیار کرد. در نجف محضر اساتیدی چون آخوند خراسانی، حاج میرزا حبیب‌الله رشتی، حاج میرزا حسین حاج میرزا خلیل و شیخ عبدالحسین صالحی را درک کرد و به درجات عالی علمی رسید. در سال ۱۳۱۷ هـ.ق به درخواست علما و مردم تهران به ایران بازگشت.

تدریس و فعالیت‌های علمی

حاج شیخ مرتضی آشتیانی در نجف حوزه درس تشکیل داد و پس از بازگشت به تهران، حوزه علمیه تأسیس و مسئولیت تربیت طلاب را بر عهده گرفت. پس از رحلت پدر، تولیت موقوفات ایشان از جمله مدرسه فخریه (مروی) به او سپرده شد. همچنین امامت مسجد سیدولی (خازن‌الملک) را بر عهده گرفت که بسیاری از رویدادهای نهضت تنباکو در آنجا رخ داده بود.

در سال ۱۳۴۰ هـ.ق به مشهد مقدس رفت و ضمن تدریس، اقامه جماعت و اصلاح امور شرعی و تبلیغ به تربیت طلاب مشغول شد. پس از حادثه گوهرشاد به اجبار به تهران بازگشت و در جوار بارگاه حضرت عبدالعظیم حسنی به تدریس و تبلیغ پرداخت. در سال ۱۳۶۰ هـ.ق به عراق رفت و دو سال در حوزه علمیه کربلا به تربیت شاگردان گران‌مایه پرداخت. در سال ۱۳۶۲ هـ.ق به دلیل کسالت و سالخوردگی به مشهد بازگشت و دوباره امور آموزشی حوزه و مسائل شرعی و اجتماعی را دنبال کرد.

شاگردان

آیت‌الله آشتیانی شاگردان بسیاری تربیت کرد که برخی از آنها عبارت‌اند از:

• جلال‌الدین همایی: اجازه روایت از شیخ مرتضی دریافت کرد و به مقام علمی بالایی دست یافت.
• حجت‌الاسلام شیخ مهدی فاضل اندرمانی: مقدمات و سطوح را نزد شیخ مرتضی گذراند و به تدریس سطح پرداخت.
• آیت‌الله سید مصطفی خوانساری: محفل درس مشهد را مغتنم شمرد.
• آیت‌الله سید محمود علوی: در هجده سالگی به مشهد آمد و اجازه روایت دریافت کرد.
• آیت‌الله سید عبدالرضا شهرستانی: در راه‌اندازی مدرسه امام جعفر صادق و مراکز خیریه نقش داشت.
• آیت‌الله حاج سید علی علم‌الهدی: پس از درگذشت پدرش، امامت مسجد گوهرشاد را برعهده گرفت.
• حاج شیخ علی گنابادی: اجازه روایت و اجتهاد دریافت کرد و با صوفیه مبارزه نمود.
• شیخ علی معصومی (علی مقدس): مدتی در مدرسه فاضل خان تدریس کرد و از مدرسان زبده بود.
• حاج شیخ مرتضی عیدگاهی: در بیان احادیث و تفسیر قرآن دقیق و خوش ذوق بود.
• حاج میرزا حسن اشرف‌الواعظین: آثار «جواهرالکلام در وقایع ایام» و «در السنّیه در مواعظ عددیه» را تألیف کرد.
• شیخ محمدتقی همدانی: مدت‌ها در بمبئی مرجع شیعیان بود و از شیخ مرتضی اجازه روایت گرفت.

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

مخالفت با نفوذ بیگانگان

مرتضی آشتیانی همراه با پدر در نهضت تنباکو مشارکت فعال داشت و مردم تهران را به اعتراض و تشریح فتواهای میرزا شیرازی فراخواند. وی فساد دربار قاجار، به‌ویژه اقدامات امین‌السلطان و کامران میرزا را محکوم کرد.

حادثه بانک

در جریان احداث بانک استقراض روس در تهران، استخوان‌های تازه مردگان در محل پروژه یافت شد. آشتیانی مردم را برای اعتراض و تخریب ساختمان بسیج کرد و این اقدام تأثیر مهمی بر جنبش ضد استبدادی داشت.

ستیز با استبداد

آیت‌الله آشتیانی در جریان مشروطه، تحصن در حرم حضرت عبدالعظیم و مهاجرت علما به قم شرکت داشت. وی پس از صدور فرمان مشروطیت، از مجلس شورا و قانون اساسی حمایت کرد و مخالفان مستبد را خائن به کشور معرفی نمود.

مقاومت در برابر رضاخان

وی پس از کودتای ۱۲۹۹ هـ.ش. از تهران به مشهد مهاجرت کرد و در حوزه مشهد علیه اقدامات ضد دینی رضاخان فعالیت کرد. وی در ماجرای کشف حجاب و تغییر لباس مردم، تلگرافی به شاه ارسال نمود و خانه خود را به پایگاهی برای حمایت از مردم تبدیل کرد.

آثار

شیخ مرتضی آشتیانی بیش از شصت سال به تدریس و تربیت شاگردان پرداخت. اجازه روایت و اجتهاد وی برای بسیاری از فقها صادر شد. آثار باقی‌مانده او عبارتند از:

• الاجاره: تقریرات درس ایشان، تدوین فرزندش میرزا محمود آشتیانی
• رساله‌ای در معنا و مفهوم حدیث «نیة المؤمن خیر من عمله»

فضایل اخلاقی

وی انسانی پرهیزگار، شجاع و دوراندیش بود. آشتیانی برای دخالت در امور سیاسی و اجتماعی ابتدا جوانب مختلف را بررسی می‌کرد و سپس اقدام می‌نمود. در مشهد، با فروتنی و تواضع، هر عالم توانمند را برای مشارکت در حوزه و ایجاد وحدت دعوت می‌کرد. وی در برگزاری جشن‌ها و مجالس عزاداری فعال بود و شخصاً به عزاداران پذیرایی می‌کرد.

وفات

آیت‌الله مرتضی آشتیانی در سال ۱۳۶۲ هـ.ق به دلیل کسالت به مشهد بازگشت و سرانجام در ۲۴ ذیحجه ۱۳۶۵ هـ.ق (۲۸ آبان ۱۳۲۵ش) درگذشت. مدفن او در دارالسعاده، حرم مطهر رضوی قرار دارد.