میرزا عبدالله اصفهانی افندی

میرزا عبدالله اصفهانی افندی

عالم شیعی، نویسنده و محقق
نام کامل	میرزا عبدالله اصفهانی
لقب	افندی، صاحب ریاض
تاریخ تولد	۱۰۶۶ هـ.ق
زادگاه	اصفهان
تاریخ وفات	حدود ۱۱۳۰ هـ.ق
شهر وفات	اصفهان یا تبریز
محل سکونت	اصفهان، تبریز و سفرهای متعدد
خویشاوندان سرشناس	آقا میرزا عیسی اصفهانی (پدر)، آمیرزا محمد جعفر (برادر)
استادان	علامه مجلسی، ملا محمد باقر فاضل سبزوارى، ملا محمّد بن تاج‌الدین حسن، ملا میرزا شیروانی، ملا علی نواب و دیگران
شاگردان	میرزا حیدر علی شیروانی، ملا محمد صادق نوه مجلسی و دیگران
محل تحصیل	اصفهان، تبریز
اجازه روایت از	ملا محمد باقر مجلسی
اجازه اجتهاد از	ملا محمد باقر مجلسی
تالیفات	ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، بساتین الخطباء، زهر الریاض و بیش از ۳۰ اثر دیگر

میرزا عبدالله اصفهانی افندی (۱۰۶۶–۱۱۳۰ هـ.ق)، معروف به افندی و صاحب ریاض، یکی از علمای شاخص اواخر دولت صفویه بود. وی به سبب دانش‌پژوهی، سفرهای فراوان برای گردآوری کتاب، همراهی با علامه مجلسی در تدوین بحارالانوار و تألیف اثر مهم خود ریاض العلماء و حیاض الفضلاء شهرت دارد. ولادت او حدود ۱۰۶۶ یا ۱۰۶۷ هـ.ق در اصفهان ثبت شده است. دوران کودکی وی با یتیمی گذشت و تربیت او بر عهده برادر و دایی‌اش بود. پدرش، آقا میرزا عیسی اصفهانی، از شاگردان علمای برجسته و اهل فضل و زهد بود.

عبدالله اصفهانی علوم مقدماتی را نزد برادرش آموخت و سپس از استادان نامدار مانند علامه ملا محمد باقر مجلسی، ملا محمد باقر فاضل سبزوارى، و ملا محمّد بن تاج‌الدین حسن بهره برد. او مجوز روایت و اجتهاد از بسیاری استادان دریافت کرد و خود نیز به شاگردان متعددی اجازه روایت و اجتهاد داد.

آثار او شامل حدود ۴۱ کتاب و رساله است که مهم‌ترین آنها ریاض العلماء و حیاض الفضلاء و بساتین الخطباء می‌باشد. وی در طول عمر خود سفرهای گسترده‌ای به ایران، عثمانی، عراق، مصر، هندوستان و سایر مناطق داشته و بسیاری از کتاب‌ها و نسخ خطی را جمع‌آوری یا استنساخ کرده است.

وفات میرزا عبدالله اصفهانی افندی در حدود ۱۱۳۰ هـ.ق گزارش شده است.

زندگی و خاندان

تاریخ دقیق ولادت میرزا عبدالله اصفهانی مورد اختلاف مورخان است. در مقدمه ترجمه جلد اول کتاب «ریاض العلماء و حیاض الفضلاء» تاریخ تولد وی ۱۰۶۶ هـ .ق ذکر شده است. نویسنده «الکنی و الألقاب» نیز بر همین نظر است. برخی ولادت او را در سال ۱۰۶۷ق دانسته‌اند که با توجه به گفتهٔ افندی که پدرش در سال ۱۰۷۴ هـ .ق درگذشت و وی در آن هنگام هفت ساله بود، صحیح‌تر به نظر می‌رسد.

میرزا عبدالله افندی دوران کودکی خود را با یتیمی سپری کرد. او درباره این دوران می‌گوید: «هفت ساله بودم که پدرم درگذشت و مادرم نیز زمانی که هفت ماهه بودم، از دنیا رفته بود. پس از درگذشت پدر، برادر بزرگم آمیرزا محمد جعفر مرا تربیت کرده و مدتی نیز تحت سرپرستی دایی خودم بودم»

خاندان

افندی در «ریاض العلماء» به معرفی پدر و برخی از خویشان نزدیک خود پرداخته است. پدر او، آقا میرزا عیسی بن محمد صالح بیک بن حاج شاه ولی بیک بن حاج پیر محمد بیک بن خضر شاه اصفهانی، در محله شیخ یوسف بنا سکونت داشت و از شاگردان خلیفه سلطان، محمد تقی مجلسى و میرزا رفیع نائینی بود. جدّش، محمد صالح بیک، از کارگزاران شاه عباس اول و عمویش، محمد علی بیک، ناظر بیوتات خاصه شاه عباس اول، شاه صفی و شاه عباس دوم بود.

افندی دربارهٔ پدرش می‌نویسد: «پدرم به رغم داشتن مال و شهرت فراوان، اسیر جاه‌طلبی نشد. از وی خواسته شده بود تا منصب قضاوت و شیخ الاسلامی اصفهان را بپذیرد، ولی او قبول نکرد. او با دست خودش کتاب‌های زیادی را استنساخ کرده و بسیاری از نزدیکان را به تحصیل علم واداشته و غلامی داشته که از علما شده و شرح تجریدی هم نوشته است. پدرم بیشتر شب را به عبادت و مطالعه مشغول بود.»

پدر افندی شش پسر داشت و مجموعه‌ای از اموال، زمین‌ها و کتاب‌ها که تعداد آن‌ها تا هزار جلد می‌رسید، از خود بر جای گذاشت که بیشتر آن‌ها از میان رفته‌اند. روی بسیاری از کتاب‌ها آثار مطالعه و تصحیحات او دیده می‌شود. برخی از تألیفات پدر افندی عبارتند از: شرح کتاب الدروس شهید اول، رساله در کیفیت تحلیف اهل ذمه و سایر کفار، رساله در رؤیت هلال قبل الزوال، رساله در نماز جمعه، حواشی بر قرآن، تعلیقات بر کتب اربعه و برخی دیگر از کتاب‌های فقهی، اصولی و ادبی

محله شیخ یوسف بنا که پدر افندی در آن سکونت داشت، خارج از اصل شهر اصفهان اما متصل به آن بود. شیخ یوسف بنا، از صوفیان مشهور بود و نام اصلی او محمد بن یوسف بنا است. فرزندان او به کار بنایی اشتغال داشتند و تا زمان مرگ در این محله زندگی کرده‌اند. یکی از اولاد شیخ یوسف بنا، میرزا شاه حسین اصفهانی، وزیر شاه اسماعیل صفوی بود که توسط برخی نوکران شاه کشته شد و خانه او در همان محله قرار داشت

یکی دیگر از خویشان افندی، آقا میرزا عنایت‌الله بن آقا محمد بن محمد باقر اصفهانی، دایی وی بود و او را با عناوینی چون فاضل، عالم، بصیر و ناقد و از «اهل بیت الدولة و العز و الرفعة» یاد کرده است

استادان

میرزا عبدالله اصفهانی بخشی از درس‌های نخستین حوزه را از برادرش آموخت، و سپس در تبریز نزد استادان مختلف تحصیل کرد. وی برای دروس عالیه به درس استادان برجسته حاضر شد. برخی از استادان او عبارتند از: علاّمه آقا جمال الدین خوانساری، علاّمه ملا محمد بن تاج الدین حسن (فاضل هندی)، امیر خلیل الله تونی اصفهانی و علاّمه ملا محمد باقر مجلسى که از او با لقب «استاد استناد» یاد کرده است.

افندی در روضات از علاّمه مجلسى با عنوان «استاد استناد»، از آقا حسین خوانساری با عنوان «استاد محقق»، از ملا محمد باقر فاضل سبزواری با عنوان «استاد فاضل» و از ملا میرزا شیروانی با عنوان «استاد علاّمه» یاد کرده است، که نشان‌دهنده بالاتر بودن پایه علمی وی نزد برخی استادان است.

اجازه‌روایت

میرزا عبدالله افندی دارای مشایخ اجازات بسیاری بود. برخی از استادان وی که اجازات و روایات او را داشته‌اند عبارتند از: ملا محمد صالح مازندرانی، شیخ حر عاملی، علاّمه ملا کمال الدین فسائی، علاّمه سید محمد موسوی (میر لوحی سبزواری اصفهانی)، علاّمه ملا شمس الدین (ملا شمس الدین کشمیری اصفهانی)، علاّمه سید میرزا جزائری نجفی و علاّمه جلیل میرزا علی نواب.

همچنین افندی خود به دیگران اجازه داده است که برخی از آن‌ها عبارتند از: میرزا حیدر علی بن مدقق شیروانی، ملا محمد صادق نوه علاّمه مجلسى، ملا محمد بن علاّمه ملا عبدالله تونی (مؤلف الوافیه)، میر محمد حسین حسینی خاتون‌آبادی اصفهانی، شیخ محمد علی حزین و سید نورالدین جزائری.

آثار

شماره	نام اثر	شرح کوتاه	وضعیت / توضیح اضافی
۱	رساله وجوب نماز جمعه	رد بر رساله ملا خلیل قزوینی	مفقود شده در اولین سفر حج
۲	شرح فارسی بر شافیه ابن حاجب	شرح ناتمام	مفقود شده
۳	شرح بزرگ بر شافیه ابن مالک	یادآوری مناقشات با ملا جامی	ناتمام و مفقود
۴	شرح متوسط بر الفیه ابن مالک	تدوین در اوایل بلوغ	همراه با کتاب‌ها و تعلیقات، مفقود
۵	حواشی بر شرح مختصر الاصول	ناتمام	-
۶	حواشی بر تهذیب الحدیث	ناتمام	-
۷	حواشی بر مختلف علاّمه	ناتمام	-
۸	حواشی بر من لایحضره الفقیه	برخی جدا و برخی با حواشی کتاب باقی مانده	-
۹	حواشی بر آیات الاحکام شیخ جواد کاظمی	توضیح احکام و نکات فقهی	-
۱۰	تعلیقات بر حاشیه قدیمه جلالیه	توضیحات اضافی	-
۱۱	تفسیر فارسی سوره واقعه	اشاره به اخبار مربوط به سوره	-
۱۲	بساتین الخطباء	گردآوری نزدیک به هزار خطبه در سه مجلد	معروف به عونه الخطیب یا ریاض الازهار
۱۳	روضة الشهد	دوازده باب به سه زبان <ref>عربی، فارسی و ترکی)	-
۱۴	حاشیه کتاب وافى مولی محسن فیض کاشانی	توضیحات و حواشی	-
۱۵	حاشیه الهیات شفا ابوعلی سینا	ناتمام	-
۱۶	حاشیه بر اشارات و متعلقات آن	ناتمام	-
۱۷	حاشیه بر مقدمه اصولیه ملا محمد طاهر قمی	توضیح و حاشیه	-
۱۸	حاشیه بر صحیفه کامله سجادیه	توضیح و شرح	-
۱۹	شرح اختلافات وقوع شکل العروس از تحریر اقلیدس	ریاضیات	-
۲۰	شرح مصادرات پنجمین از تحریر القلیدس	ریاضیات	-
۲۱	رساله فارسی در ترسیم خطوط ساعات	نجوم و رصد	-
۲۲	ثمار المجالس و نثار العرائس	شامل اشعار، مسائل تازه و حکایات	به سبک کشکول شیخ بهائی
۲۳	وثیقة النجات من ورطة الهلکات	پنج بخش: الهیات، نبوت، امامیات، معادیات، فقهیات	مجموعه چند مجلد
۲۴	لسان الواعظین و جنان المتعظین	اعمال سال، عبادات و دعاها	چندین مجلد
۲۵	الامان من النیران در تفسیر قرآن	ذیل آیات شریفه به حداکثر اخبار ائمه اشاره	-
۲۶	رساله خراجیه	احکام اراضی خراجیه	-
۲۷	الاجازات یا مجموعة الاجازات	صورت اجازات قدما و متأخران	شامل اجازات مشایخ و اعطا شده
۲۸	الرسالة الانفعالیه	بررسی نجس شدن آب قلیل پس از تماس با نجس	-
۲۹	ترجمه جاماسب نامه	ترجمه	-
۳۰	صحیفه علویه ثانویه	شرح و تعلیقات	-
۳۱	رساله فارسی در اخصای کودکان و بردگان	بررسی عمل خصی و بردگی	-
۳۲	تعلیقه بر شرح تجرید ملا علی قوشجی	حاشیه و توضیح	-
۳۳	تعلیقه بر نقد الرجال میر مصطفی تفریشی	حاشیه و توضیح	-
۳۴	تعلیقه بر امل الآمل	حواشی و اصلاحات	نسخه موجود در کتابخانه‌ها
۳۵	صحیفه ثالثه سجادیه	مشتمل بر فواید بسیاری	دو بار چاپ شده
۳۶	تحفه حسینیه در شرح صحیفه ادریسیه	به دستور سلطان حسین صفوی	-
۳۷	حاشیه بر تمهید القواعد شهید اول	توضیحات	-
۳۸	حاشیه بر مجدی در انساب	توضیحات	-
۳۹	حاشیه بر مشارق محقق خوانساری	توضیحات	-
۴۰	حاشیه بر منهج المقال	ناتمام	-
۴۱	ریاض العلماء	معروف‌ترین اثر، کتاب رجال و تراجم	نیمه اصلی باقی مانده، بخش کامل تصحیح و چاپ شده

وفات

تاریخ دقیق وفات میرزا عبدالله اصفهانی به طور قطعی مشخص نیست. برخی منابع، از جمله شیخ محمد علی حزین لاهیجی، وفات او را «چندی پیش از آشوب اصفهان» ذکر کرده‌اند که این آشوب در سال ۱۱۳۴ق رخ داده است. سید عبدالله جزائری در اجازه خود نوشته است که افندی در «عشر ثلاثین» درگذشته، که به تعبیر برخی محققان، تقریباً سال ۱۱۳۰ق است.

صاحب روضات نیز اشاره کرده است که پایان زندگی این عالم بزرگوار «در حدود ۱۱۳۰ هـ.ق» بوده و محل دفن او مشخص نیست، اما احتمال داده شده که قبر وی در نزدیکی قبر فاضل هندی در تخت فولاد اصفهان باشد.

به طور کلی، منابع مختلف وفات او را بین سال‌های ۱۱۲۹ تا ۱۱۳۰ هـ.ق. ثبت کرده‌اند. دهخدا نیز وفات وی را حدود سال ۱۱۳۰ هـ.ق در تبریز ذکر کرده است.