کارن همایون‌فر (زادهٔ ۱۳۴۷ در تهران) آهنگساز و نوازندهٔ پیانو است که بخش عمدهٔ کارنامه‌اش به موسیقی فیلم و مجموعه‌های تلویزیونی اختصاص دارد. همکاری با فیلم‌سازانی با جهان‌های متفاوت، از مسعود کیمیایی و بهمن فرمان‌آرا تا ابراهیم حاتمی‌کیا، و ساخت موسیقی برای فیلم‌ها و برنامه‌هایی با موضوعات اجتماعی، تاریخی و دفاع مقدس، او را به یکی از آهنگسازان پرکار سینما و تلویزیون ایران تبدیل کرده است. تا پایان چهل‌وچهارمین جشنوارهٔ فیلم فجر در بهمن ۱۴۰۴، پنج سیمرغ بلورین بهترین موسیقی فیلم برای زادبوم، جرم، به وقت شام، اسفند و زنده‌شور دریافت کرده است.

همایون‌فر آموختن پیانو و مبانی موسیقی را از کودکی آغاز کرد و آموزش موسیقی را در خارج از ایران ادامه داد. به نوشتهٔ کانون آهنگسازان سینمای ایران، او در ترکیه نزد استادان موسیقی کلاسیک، هارمونی، کنترپوان و فرم را آموخت. فعالیتش در آهنگسازی فیلم از دههٔ ۱۳۷۰ آغاز شد. در دههٔ بعد، موسیقی ژانی‌گه‌ل و خاک آشنا برای او تندیس‌های جشن خانهٔ سینما را به‌همراه آورد و سیمرغ زادبوم جایگاهش را در این حرفه تثبیت کرد.

دامنهٔ آثار او به یک گونهٔ سینمایی محدود نیست. موسیقی جرم در کنار جهان شهری فیلم کیمیایی قرار می‌گیرد؛ بادیگارد و به وقت شام با روایت‌های آرمان‌گرایانه و پرتنش حاتمی‌کیا پیوند دارند؛ و آثاری چون مادرانه و تنهایی لیلا موسیقی او را به مخاطب تلویزیون رسانده‌اند. او همچنین گزیده‌هایی از موسیقی فیلم‌ها و مجموعه‌هایش را در آلبوم منتشر کرده و با خوانندگان و شاعران در تولید آثار مستقل همکاری داشته است.

در شیوهٔ حرفه‌ای همایون‌فر، ملودیِ به‌یادماندنی و تغییر اندازهٔ موسیقی متناسب با صحنه اهمیت دارد. در یک اثر ممکن است تمی آرام و کم‌ساز را برای رابطه‌های شخصی به کار گیرد و در اثری دیگر، با گسترش همان منطق ملودیک در ارکستر و گروه هم‌خوانان، بر تعلیق یا وجه حماسی روایت تأکید کند. نمونه‌های بادیگارد، مادرانه و به وقت شام این گرایش را در مقیاس‌های متفاوت نشان می‌دهند. درعین‌حال، تنوع فیلم‌هایی که برایشان موسیقی ساخته، مانع از آن است که همهٔ آثارش را به یک صدادهی ثابت فروبکاهیم؛ خود او نیز بر وابستگی تصمیم آهنگساز به فیلم‌نامه، تصویر و تدوین تأکید کرده است.

همایون‌فر در سال‌های اخیر برای موسی کلیم‌الله: به وقت طلوع و اسفند نیز موسیقی ساخت. قطعات سیدالامه، ساخته‌شده برای آیین تشییع سیدحسن نصرالله، فعالیت او را از پردهٔ سینما به یک مراسم عمومی مرتبط با جبههٔ مقاومت گسترش داد؛ برگزارکنندگان هفتهٔ هنر انقلاب در فروردین ۱۴۰۴، به‌سبب این اثر، عنوان «چهرهٔ سال هنر انقلاب» در سال ۱۴۰۳ را به او دادند.

حضور او در مقام داور فصل سوم «عصر جدید» در سال ۱۴۰۱، وجه دیگری از شناخته‌شدن عمومی‌اش بود. واکنش او به اجرای طنز یک شرکت‌کنندهٔ افغانستانی دربارهٔ دشواری‌های زندگی مهاجران در ایران، انتقادهایی برانگیخت و به بحثی دربارهٔ امکان طرح تجربهٔ مهاجران در تلویزیون تبدیل شد.کارنامهٔ همایون‌فر، افزون بر جوایز، از حیث رفت‌وآمد میان سینمای اجتماعی، روایت‌های دینی و ملی، تلویزیون و موسیقیِ منتشرشده به‌صورت مستقل اهمیت دارد.

زندگی و تحصیلات

کارن همایونفر آهنگساز، موسیقی‌دان و از چهره‌های نام‌آشنای موسیقی ایران در میان مردم در سال‌های اخیر است.

همایونفر دانش‌آموختۀ رشته موسیقی از مدرسه«بیکلنت»انگلستان و«کنسرواتوار هاجدتپه»ترکیه است و از سال ۱۳۷۳ آهنگسازی در سینما را آغاز کرده است.آثار متعددی از کارن همایونفر جزو موسیقی‌های پرطرفدار در سینما و تلویزیون بوده که علاوه بر دریافت جوایز متعدد از جشنواره‌های سینمایی، او را در میان مردم نیز به شهرت رسانده است.از جمله آثار همایونفر که در بین مردم مورد اقبال گسترده قرار گرفته می‌توان به موسیقیفیلم سینمایی بادیگارد،فیلم سینمایی جرم،«سوت پایان»،«سریال مادرانه»و…اشاره کرد.

همایونفر برای موسیقیمتن فیلم‌های سینمایی زادبوم، جرم و به وقت شام برندهسیمرغ بلورینجشنواره فجرشده و از این منظر جزو موفق‌ترین آهنگسازان تاریخ سینمای ایران است.در سال ۱۴۰۴ کارن همایونفر بابت ساخت آلبوم موسیقی«سید الامة»به مناسبت شهادتسیدحسن نصراللهدبیرکل حزب‌الله لبنان به‌عنوانچهره سال هنر انقلاب اسلامیشناخته‌شده و مورد تجلیل قرار گرفت.

آموزش موسیقی و ورود به سینما

همایون‌فر در تهران به دنیا آمد و، بنا بر شرح‌حال منتشرشده از سوی کانون آهنگسازان سینمای ایران، از شش‌سالگی آموزش پیانو و نظریهٔ موسیقی را آغاز کرد.او پس از دبیرستان برای ادامهٔ آموزش به خارج از ایران رفت و بخشی از دورهٔ آموزشی‌اش را در ترکیه گذراند.کانون از حکمت شیمشک، کمال اروغلو و انور توفان در شمار استادانی نام می‌برد که او نزد آنان موسیقی کلاسیک آموخته است.در شرح‌حال‌های منتشرشده، جزئیات مؤسسه‌ها و دوره‌های تحصیل او یکدست نیست؛ آنچه با اتکای بیشتری می‌توان گفت، آموزش پیانو و مبانی آهنگسازی و سپس ورودش به موسیقی تصویر در دههٔ ۱۳۷۰ است.

اشک و لبخند ساختهٔ شاپور قریب از آثار آغازین کارنامهٔ سینمایی اوست.پس از آن، ساخت موسیقی برای فیلم‌هایی با روایت‌ها و سلیقه‌های کارگردانی متفاوت، امکان تجربه در قالب‌های گوناگون را برایش فراهم کرد.این تنوع بعدها به یکی از ویژگی‌های کارنامه‌اش بدل شد:موسیقی او گاه در خدمت رابطه‌های خانوادگی و موقعیت‌های درونی شخصیت‌هاست و گاه باید به فیلمی تاریخی یا حادثه‌ای مقیاسی گسترده‌تر بدهد.

گسترش کارنامهٔ سینمایی

در دههٔ ۱۳۸۰، موسیقی ژانی‌گه‌ل به کارگردانی جمیل رستمی و خاک آشنا به کارگردانی بهمن فرمان‌آرا برای همایون‌فر تندیس بهترین موسیقی متن جشن خانهٔ سینما را به‌همراه آورد.او در گفت‌وگویی دربارهٔ ژانی‌گه‌ل به استفاده از نوازنده‌ای از عراق اشاره کرده است؛ نمونه‌ای از توجه آهنگساز به رنگ صوتی متناسب با مکان و فضای روایت.در سال ۱۳۸۷ نیز برای زادبوم ساختهٔ ابوالحسن داوودی، نخستین سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن خود را دریافت کرد.

همکاری با مسعود کیمیایی در جرم، دومین سیمرغ او را در سال ۱۳۸۹ رقم زد.اهمیت این دوره تنها در دریافت جایزه نیست:قرارگرفتن موسیقی او کنار فیلم‌هایی با زبان تصویری و عاطفی متفاوت، آهنگسازی‌اش را در معرض مسئله‌ای همیشگی در سینما قرار داد؛ اینکه موسیقی تا چه اندازه باید شخصیت مستقل داشته باشد و تا چه اندازه در ضرباهنگ و لحن فیلم حل شود.همایون‌فر در توضیح روش کارش گفته است که مضمون فیلم و دیدگاه سازندهٔ آن، مسیر نوشتن موسیقی را تعیین می‌کند.

همکاری با ابراهیم حاتمی‌کیا در بادیگارد و به وقت شام بخش دیگری از کارنامهٔ او را شکل داد.به روایت همایون‌فر، نوشتن موسیقی بادیگارد چهار ماه طول کشید و هم‌زمان با گفت‌وگوی او، کارگردان و تدوینگر دربارهٔ شکل فیلم پیش رفت.این توضیح نشان می‌دهد که تصمیم موسیقایی در آن اثر از ابتدا با نسخهٔ تدوین‌شده و نیاز صحنه‌ها سنجیده می‌شد.موسیقی بادیگارد تندیس جشن خانهٔ سینما را برای او به‌همراه آورد؛ به وقت شام نیز در جشنوارهٔ فیلم فجر سال ۱۳۹۶ سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن گرفت.

دامنهٔ همکاری‌های او به فیلم‌های جنگی و حماسی محدود نماند.حضور نامش در فیلم‌هایی چون برف روی کاج‌ها، خشم و هیاهو، خفگی و عرق سرد نشان‌دهندهٔ کار در درام‌های خانوادگی، اجتماعی و روان‌شناختی است.در چنین آثاری، موسیقی با وظیفه‌ای متفاوت از صحنه‌های پرحادثه روبه‌روست:همراهی با تردید، فاصلهٔ عاطفی یا تنش پنهان شخصیت‌ها.تفاوت کارکرد موسیقی در این فیلم‌ها و آثار حماسی او، برای شناخت شیوهٔ حرفه‌ای‌اش تعیین‌کننده است.

موسیقی تلویزیون و انتشار آلبوم‌ها

همایون‌فر برای مجموعه‌های تلویزیونی متعددی موسیقی ساخته است.مادرانه و تنهایی لیلا از نمونه‌هایی‌اند که تم و موسیقی تیتراژشان بیرون از متن مجموعه نیز شنیده شد.موسیقی تنهایی لیلا با همکاری احسان بیرقدار ثبت شده و ترانهٔ تیتراژ آن با صدای علیرضا قربانی اجرا شده است؛ ازاین‌رو در نسبت‌دادن همهٔ اجزای موسیقی مجموعه به یک نفر باید دقت کرد.

انتشار آلبوم به موسیقی‌های نوشته‌شده برای تصویر زندگی مستقلی داده است.سرانجام گزیده‌ای از آثار او برای فیلم‌هایی از جمله جرم، خاک آشنا و زادبوم را گرد آورد.گذشته، حال استمراری و همهٔ این روزها نیز بخش‌هایی از موسیقی فیلم‌ها و مجموعه‌های دیگرش را عرضه کردند.در کنار این مجموعه‌ها، آلبوم خاطرات مبهم با صدای رضا یزدانی و آثار مرتبط با شعر و دکلمه، از جمله همکاری با احمدرضا احمدی و اندیشه فولادوند، وجه دیگری از فعالیت او را نشان می‌دهند.انتقال قطعه از فیلم به آلبوم، شنیدن ملودی، تنظیم و سیر درونی آن را جدا از داستان اصلی ممکن می‌کند؛ هرچند کارکرد نخست قطعه همچنان در پیوند با تصویر شکل گرفته است.

شیوهٔ آهنگسازی و نسبت موسیقی با تصویر

یکی از مشخصه‌های قابل‌بررسی در کار همایون‌فر، محوریت ملودی است.او در بسیاری از آثارش، به‌جای تکیهٔ صرف بر بافت صوتیِ بی‌تم، ایده‌ای ملودیک را پیش می‌گذارد و آن را با تغییر سازبندی یا شدت اجرا در موقعیت‌های مختلف بازمی‌گرداند.نتیجه در آثاری مانند مادرانه، نزدیک‌کردن موسیقی به حافظهٔ شنیداری مخاطب است؛ تم می‌تواند پس از پایان قسمت یا فیلم نیز یادآور فضای عاطفی آن باشد.در بادیگارد، حضور پیانو در کنار صداهای الکترونیک، سازهای کوبه‌ای و هم‌خوانان، امکان گذر از موقعیتی شخصی به صحنه‌ای پرتنش را فراهم می‌کند.این توصیف، ویژگی نمونه‌های یادشده است و نباید به همهٔ آثار متنوع او تعمیم داده شود.

ویژگی دیگر، توجه به مقیاس درام و زمان ورود موسیقی است.موسیقیِ یک گفت‌وگوی خانوادگی همان کارکردی را ندارد که موسیقیِ صحنه‌ای با حرکت، خطر یا جمعیت گسترده دارد.همایون‌فر از سویی گفته است سینمایی را دوست دارد که موسیقی در سراسر آن حضوری محسوس داشته باشد؛ از سوی دیگر، در توضیح فرایند بادیگارد، بر گفت‌وگو با کارگردان و تدوینگر و تغییر موسیقی متناسب با شکل نهایی فیلم تأکید کرده است.کنار هم گذاشتن این گفته‌ها نشان می‌دهد که علاقهٔ او به حضور موسیقی، در عمل با تصمیم دربارهٔ جایگاه آن نسبت به تدوین و روایت همراه است.گسترهٔ آثارش نیز از موسیقی کم‌سازِ درام‌های اجتماعی تا بیان ارکسترال در فیلم‌های تاریخی و حماسی امتداد دارد.

این گستره، مسئلهٔ نقد کار او را نیز روشن می‌کند:موسیقی‌ای که تمِ آشکار و بار عاطفی بالایی دارد، می‌تواند پیوند مخاطب با صحنه را تقویت کند، اما میزان موفقیت آن به تناسبش با خود فیلم بستگی دارد

آثار متأخر و حضور در رویدادهای عمومی

همایون‌فر موسیقی موسی کلیم‌الله:به وقت طلوع ساختهٔ ابراهیم حاتمی‌کیا و اسفند ساختهٔ دانش اقباشاوی را نیز نوشته است.اسفند به مقطعی از زندگی علی هاشمی، از فرماندهان جنگ ایران و عراق، می‌پردازد و موسیقی آن در چهل‌وسومین جشنوارهٔ فیلم فجر سیمرغ گرفت.در دورهٔ بعد، موسیقی زنده‌شور ساختهٔ کاظم دانشی پنجمین سیمرغ او را به‌همراه آورد.

قطعات سیدالامه برای آیین تشییع سیدحسن نصرالله تولید شد.این اثر، برخلاف موسیقی فیلم که زمان و معنای آن با تصویر تدوین‌شده پیوند دارد، برای همراهی با یک مراسم عمومی ساخته شد.سازمان هنری رسانه‌ای اوج، تولیدکنندهٔ اثر، آن را در پیوند با آیین تشییع معرفی کرده است.انتخاب همایون‌فر به‌عنوان«چهرهٔ سال هنر انقلاب»در سال ۱۴۰۳ نیز به همین فعالیت نسبت داده شد.این عنوان، نام یک انتخاب نهادی است و ارزیابی همهٔ آثار او را دربرنمی‌گیرد.

حضور در فصل سوم«عصر جدید»در سال ۱۴۰۱، او را در جایگاه داور نیز به مخاطبان تلویزیون معرفی کرد.پس از اجرای علیرضا محمدی، شرکت‌کنندهٔ افغانستانی که در قالب طنز از تجربهٔ مهاجران در ایران گفت، همایون‌فر با نحوهٔ طرح انتقاد در برنامه مخالفت کرد؛ در همان برنامه امین حیایی و احسان علیخانی با نظر او اختلاف داشتند.محمدکاظم کاظمی، شاعر افغانستانی، نیز در واکنش نوشت که فرصت محدود یک اجرا را باید در زمینهٔ سال‌ها ناگفته‌ماندن این تجربه‌ها فهمید.اهمیت این رخداد در کارنامهٔ او به موسیقی مربوط نیست، بلکه نشان می‌دهد حضور یک هنرمند در مقام داور تلویزیونی چگونه می‌تواند موضع عمومی‌اش را موضوع گفت‌وگوی اجتماعی کند.

همایون‌فر در موضوع استفادهٔ بدون اجازه یا بدون ذکر نام از موسیقی نیز موضع گرفته است.او در توضیح اعتراضش به استفاده از آثارش در برنامهٔ«ماه عسل»گفت مسئلهٔ اصلی‌اش در آن مورد، ذکرنشدن نام اثر و پدیدآورنده بوده است.این اعتراض به مسئله‌ای فراتر از یک برنامه اشاره دارد:حفظ حقوق معنوی آهنگساز هنگامی که موسیقی فیلم یا آلبوم در برنامه‌ای دیگر بازپخش می‌شود.

آثار و جوایز برگزیده

جدول زیر گزیده‌ای از آثار تعیین‌کنندهٔ کارنامهٔ اوست؛ سالِ ستون نخست، سال دریافت جایزه یا عرضه و نمایش اثر در دورهٔ مورد اشاره است، نه لزوماً سال آغاز ساخت موسیقی.

سیمرغ‌های بلورین بهترین موسیقی فیلم

آثار

فیلم سینمایی

تله فیلم

سریال تلویزیونی

نمایش خانگی

مستند

تئاتر

فیلم کوتاه

1. باهر، ذهن او (۱۳۹۴)^[۲۹]

2. به سادگی نوشیدن یک چای (۱۳۹۰)^[۳۰]

آلبوم موسیقی

• «سید الامه»

• «به وقت شام» (موسیقی متن فیلم به وقت شام)

• «همه این روزها» (موسیقی متن‌های خشم و هیاهو، خانوم، مردی برای تمام فصول، نقش نگار، شیفت شب، من، مدینه، چهارشنبه ۱۹ اردیبهشت، نفس گرم، تنهایی لیلا، استراحت مطلق، ناخواسته، این سیب هم برای تو، نیمه شب اتفاق افتاد و باهر)^[۳۱]

• «بازی‌های آوازی ۱ و ۲» (به همراه سودابه سالم)^[۳۲]

• «بادیگارد» (موسیقی متن فیلم بادیگارد)^[۳۳]

• «آخرین تانگو» (همکاری با یغما گلرویی و مهدی باقریان)^[۳۴]

• «من، پرویز پرستویی» (با دکلمه پرویز پرستویی)^[۳۵]

• «دوستت دارم» (با شعر و دکلمهٔ احمدرضا احمدی)^[۳۶]

• «خاطرات مبهم» (همکاری با رضا یزدانی)

• «گذشته، حال استمراری» (موسیقی متن‌های سفر سبز، برف روی کاج‌ها، اسب حیوان نجیبی است، زندگی خصوصی آقا و خانم میم، بی خود و بی جهت، پنهان، ابرهای ارغوانی، هیس! دخترها فریاد نمی‌زنند، سلطان، آکواریوم، سیاوش و پل چوبی)^[۳۷]

• «یک خیابان سهم یک افسانه نیست» (با شعر و دکلمهٔ اندیشه فولادوند)^[۳۸]

• «سرانجام» (موسیقی متن‌های جرم، خاک آشنا، گزارش یک جشن، یکی از ما دو نفر، قصه پریا، شب واقع، زادبوم، سوت پایان، ژانی گه‌ل، مرگ کسب و کار من است، از دور دست و اسب حیوان نجیبی است)^[۳۹]

کتاب صوتی

• «بار دیگر شهری که دوست می‌داشتم» اثر نادر ابراهیمی (به روایت پیام دهکردی)^[۴۰]

جوایز و افتخارات

جشنواره فیلم فجر