سمیه عظیمی ستوده

من سمیه عظیمی ستوده هستم؛ اهل رسانه، اهل پژوهش و علاقمند به تاریخ. سال‌ها خبرنگاری و روزنامه نگاری، علاقمندم کرد به تاریخ. چون تاریخ روایت رفتارهای درست و اشتباه آدم‌های هم میهن و هم نژاد ماست؛ و حتما نگاه به رفتار و کردار آنها، باعث می‌‌شود ما برداشت درست تری از رفتار امروزمون به دست بیاوریم. وقتی پای خواندن تاریخ در میان باشد، حتما آدم دست به قلم سراغ پژوهش هم می‌‌رود. پس پژوهشگری هم شد جزو علاقمندی هایم و در جریان تولید مستندهای «رویای آجری» و «کلاشینکف‌های آمریکایی»، ساخت مستند درباره تاریخ به آنچه که درباره‌اش احساس نیاز می‌‌کردم، دغدغه ام شده بود.
همه اینها کمک کرد تا برای نوشتن تاریخی متفاوت از تهران اقدام کنم. «تهران ۱۴»، ثمره پژوهشی ۶ ماهه و مطالعه بیش از ۵۰ جلد کتاب است. مطالعه ای که اول تحلیل خودم را از تاریخ ارتقا داد، و بعد منجر به ساخت مستندی شد که سه ضلع تاریخ تهران را روایت می‌‌کند: «بنا، افراد، رویداد».^[۱]

پرداختن به «تاریخ صدساله تهران»، ایده‌ای بود که از سوی دوستان شبکه ۵ به ما پیشنهاد شد. ابتدا قرار بود تاریخ تهران را در بعد سیاسی، بررسی کنیم، برای همین هم پژوهشی اولیه درباره تاریخ سیاسی تهران صورت گرفت. پژوهشی که منحصر به تاریخ صدساله تهران نبود و برای بسیاری از مسائل باید گذشته دورتر را هم بررسی می‌‌کردیم. جلسات متعددی برگزار شد و شاکله اصلی کار مشخص شد. بعد اما به خواست مدیران ارشد شبکه، کار به گروه اجتماعی سپرده و قرارشد ابعاد اجتماعی و فرهنگی تاریخ تهران هم پژوهش و واکاوی شود. پژوهشی که انجام شد دقیق و سنگین بود، بیش از پنجاه جلد کتاب مطالعه شد، تمام آنچه که به عنوان مطالب مکتوب در فضای اینترنت بود جمع‌آوری شد و بیش از ۱۵۰ بنای تاریخی برای رسیدن به فهرستی از مهم‌ترین بناهای تهران، گردآوری کردیم.
این پژوهش عمیق باعث شد ما برای نوشتن درباره تهران سراغ یک مثلث مشخص برویم؛ «بنا، افراد، رویداد». برای همین هم «تهران ۱۴»، یک تفاوت اساسی با مستندهای مشابه درباره تاریخ تهران دارد؛ اینکه ما در این مستند به روایت صرف از بنا و سبک معماری نپرداخته ایم. درواقع اصلا بنا و سبک معماری را روایت نکرده ایم؛ نگاه ما در نوشتن سناریوهای این مجموعه مستند، روایت افراد و رویدادهایی است که باعث مهم شدن هر بنا شده است.^[۲]

نام سیدحمید تقوی‌فر را وقتی به شهادت رسید، شنیدم؛ وقتی همسرم برای ساخت مستندی درباره‌اش، پای حرف‌های همسرش نشسته بود و او از ۳۱ سال روزه‌داری حاج حمید گفته بود. حرفی که تا مدت‌ها ما را متعجب و حیران کرده بود. «به خشکی لب‌های فرات» عنوان مستندی شد که فقط یک گوشه از زندگی حاج‌حمید را نشان‌مان می‌داد؛ ۳۱ سال روزه‌داری.^[۳]

آن روزی که به پیشنهاد بچه‌های روزنامه جام جم، شروع کردم برای صفحه پلاک ضمیمه چاردیواری، درباره شهدای مدافع حرم بنویسم، فکرش را هم نمی‌کردم روزی برسد که درباره شهدا کتاب بنویسم یا مجری برنامه‌ای باشم که محورش، گفت‌وگو با خانواده شهداست. اما این اتفاق، امسال (در مهرماه و آبان‌ماه سال۱۴۰۱) افتاد. محسن اردستانی زنگ زد و گفت دنبال مجری هستیم، برای برنامه‌ای درباره شهدا و یکی از دوستان، تو را پیشنهاد کرده، به این واسطه که نویسنده بوده‌ای و سابقه اجرای نشست‌های فرهنگی را هم داشته‌ای. نمی‌دانستم می‌توانم یا نه. نوشتن با اجرا فرق داشت؛ آن هم کاری برای شهدا. دلهره داشتم؛ دست و دلم می‌لرزید. نگران بودم نتوانم و دِینش بر گردنم بماند. گفتم باید استخاره کنم. و جواب استخاره، پایان همه دلهره‌ها بود.
زنگ زدم و جواب استخاره را به آقای اردستانی گفتم. گفت نگران بودم استخاره‌ات بد بیاید. گفت تا هماهنگی‌هایمان انجام شود، مدتی زمان می‌برد. گفتم باشد، و توی دلم خیال کردم حالا کو تا شروع برنامه! دو سه روز بعد، وقتی اسم محسن اردستانی را دوباره روی تلفنم دیدم، فهمیدم خیالم باطل بوده. گفت قرار شده برنامه زودتر شروع شود؛ برنامه‌ای درباره شهدای امنیت و فتنه؛ شهدایی از سال۸۸ تا الان. توی ذهنم و بعد توی اینترنت چرخی زدم و دیدم جز چند گزارش خبری، کار خاصی برای شهدای فتنه و امنیت نشده. اینها را محسن اردستانی هم گفته بود؛ گفته بود که این شهدا جزو مظلوم‌ترین شهدایند و کاری برایشان نشده. دل و ذهنم را جمع کردم و رفتم سر قراری که داشتیم؛ استودیوی شبکه افق. مهمان روز اولمان، مادر شهید محمدحسین حدادیان بود. کسی بود مگر که محمدحسین را نشناسد!؟ قرارگذاشتیم حرف‌های تازه‌ای بزنیم؛ از بچگی تا شهادت شهید؛ حرف‌هایی بزنیم که قدری متفاوت باشد؛ حرف‌هایی که ما را به مثل شهیدشدن، نزدیک کند.
مادر محمدحسین اما حرف نمی‌زد؛ روضه می‌خواند؛ روضه مکشوف. و من تازه آنجا فهمیدم که مصاحبه برای نوشتن کتاب، با مصاحبه برای یک برنامه تلویزیونی فرق دارد. آنجا توی خلوت من و همسر یا مادر شهید، کسی اشک‌هایم را نمی‌بیند، صدای هق‌هقم را گوشی نمی‌شنود اما اینجا من جلوی شاید هزاران نفر، اشک می‌ریزم و نفسم می‌گیرد. آنجا توی آن خلوت دونفره، منم و زنی صبور که اشک‌های او را فقط من می‌بینم و اشک‌های مرا فقط او؛ اما اینجا توی قاب تلویزیون، اشک چشمش دل هزاران نفر را خون می‌کند و گریه من، بغض کسی را می‌شکند.
اینجا من هر چه تلاش کنم تا احساسم را پنهان کنم و خودم را بخورم اشک، راه خودش را می‌گیرد و از گوشه چشمم سرریز می‌شود. اما اتفاقی که فکرش را نمی‌کردم، میانه گفت‌وگو با همسر شهید کرم‌پور افتاد؛ وقتی راحله‌بانو، آرام و متین، داشت از آقاپرویزش می‌گفت و من دیگر اختیار اشک‌هایم را از دست دادم. او صبور بود و موقر، من اما بریدم؛ آن‌قدر که حتی بعد از برنامه شاید حدود بیست دقیقه، نمی‌توانستم حرف بزنم؛ نفسم بند آمده بود و راه‌رفتن و تنها گوشه استودیو، اشک‌ریختن، می‌توانست به حال خودم برم گرداند. من توان شنیدن نداشتم اما او صبورانه از آقاپرویز می‌گفت. او حرف نمی‌زد که مرا منقلب کند؛ او فقط داشت عاشقانه‌هایش را به آقاپرویز می‌گفت؛ آقاپرویزی که مظلومانه از دست رفته بود. نه که همه‌‌چیز گفت‌وگوها فقط تلخ باشد، نه؛ شیرینی‌هایی هم داشت!
آنجا که مادر محمدحسین حدادیان از شیطنت‌های محمدحسین می‌گفت و کدهایی که توی بیسیم اعلام کرده بود یا آنجا که دختر شهید مسلم جاویدی‌مهر، از دیدن خواب امام حسین(ع) گفت. و حالا که واژه «شهید» برای آنها که هیچ اعتقادی به شهید و شهادت نداشته‌اند، شده وسیله‌ای برای کم‌ارزش‌کردن مظلومیت و اجر شهدای فتنه و امنیت، معنای شهید را بیشتر درک می‌کنم. شهید یعنی محمدحسین حدادیان که برات کربلایت را از دستان مبارک ابالفضل‌العباس(ع) می‌گیرد و برایت می‌آورد. شهید هر آن کسی نیست که به خون خودش غلتیده باشد؛ شهید، کسی است که حضورش را تازه بعد از شهادتش، درک می‌کنیم و می‌بینیم.^[۴]