محمدباقر مفیدی کیا
![]() | |
| ژانر | مستند |
|---|---|
| سازنده | گروه تلویزیونی جهاد سازندگی |
| بر پایهٔ | واقعیتهای دفاع مقدس |
| نویسنده | سید مرتضی آوینی |
| کارگردان | سید مرتضی آوینی |
| راوی | سید مرتضی آوینی |
| آهنگساز | رضا سلطانزاده |
| کشور سازنده | ایران |
| زبان اصلی | فارسی |
| شمار فصلها | ۵ |
| شمار قسمتها | ۶۳ |
| تولید | |
| مکان تولید | جبهههای جنگ |
| فیلمبرداری | مصطفی دالایی، مهدی فلاحتپور، محمد صنعتی، احمد حائری، حسن پیرهادی، ابراهیم حاتمیکیا، قاسم بخشی، سعید یوسفزادگان، امیراسکندر یکهتاز، محمد منزوی، میرکیوان خلیل پور، اصغر بختیاری |
| تدوینگر | سید مرتضی آوینی |
| مدت | از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۷ش |
| پخش | |
| شبکهٔ اصلی | شبکه یک |
| انتشار اولیه | تابستان ۱۳۶۵ش |
روایت فتح مجموعه مستندی با مضمون روایت دفاع مقدس است که با کارگردانی و روایت سید مرتضی آوینی تولید شده و یکی از مهمترین و برجستهترین روایتهای تصویری درباره جنگ تحمیلی هشت ساله ایران و عراق به شمار میرود.
این مجموعه در طول جنگ ایران و عراق توسط گروه تلویزیونی جهاد سازندگی و به کارگردانی سید مرتضی آوینی تولید و از شبکه یک سیمای ایران پخش میشد و تبدیل به یکی از غنی ترین گنجینه های تصویری دفاع مقدس و یکی از خاطره انگیزترین آثار مربوط به آن دوران شد.
فرم کارگردانی این مستند که بر پایه ترسیم نماهای واقع گرایانه و با تکیه بر دوربین روی دست شکل گرفته، یکی از شاخصه های کارگردانیای بود که در این مجموعه مستند مورد توجه قرار گرفته و کارگردانی این مستند را به فرمی الگوبخش در این مدیوم تبدیل کرد. گفته میشود استیون اسپیلبرگ کارگردان نامدار سینمای جهان، فیلم تحسین شده نجات سرباز رایان را تحت تأثیر مستندهای روایت فتح به کارگردانی سید مرتضی آوینی ساخته و در کارگردانی و نمایش قاب های واقع گرایانه نیز از مدل کارگردانی و روایت این مجموعه مستند تأثیر پذیرفته است.
نگاه لطیف و انسانی و در عین حال اشراقی آوینی در روایت جنگ باعث ماندگار شدن بسیاری از این روایت ها در حافظه جمعی مخاطبان این مستندها و اهالی فرهنگ و ادبیات شده است. برخی از جملات آوینی که در مستند روایت فتح روایت شده است، تا سال ها بعد در رسانه ها و آثار مختلف و فضای مجازی و شبکه های اجتماعی بازنشر شده و مورد توجه قرار گرفت. صدای آوینی و روایت گرم خود او نیز از جمله ویژگی هایی بود که بر ماندگاری این مجموعه مستند افزوده بود.
روایت فتح شامل پنج مجموعه و فصل و ۶۳ قسمت درباره جنگ ایران و عراق است که در سالهای ۱۳۶۴ش تا ۱۳۶۷ش تولید شد. مجموعه اول درباره عملیات والفجر هشت، مجموعه دوم درباره عملیات کربلای یک، مجموعه سوم پیرامون عملیات کربلای پنج، مجموعه چهارم پیرامون اتفاقات نظامی، سیاسی و فرهنگی سال ۱۳۶۶ش و مجموعه پنجم ضمن مرور عملیاتهای گذشته رزمندگان ایرانی مانند عملیات کربلای ۱۰، حوادث این مقطع از جنگ را تا پایان آن مرور میکند.
پس از پایان جنگ تحمیلی در سال ۱۳۶۷ش، تولید این مستند متوقف شد اما در اواخر ۱۳۷۰ش، و به دستور رهبر انقلاب، این مجموعه مجدداً از سر گرفته شد.
مجموعه گفتارها و متن روایت فتح در قالب کتابهایی مانند «گنجینه آسمانی» و «با من سخن بگو دوکوهه» زیر به چاپ رسیده است. در کتاب «یک تجربهماندگار (روایت فتح به روایت شهید سیدمرتضی آوینی)» نیز شرح چگونگی ساخت مجموعه مستند تلویزیونی روایت فتح از شهید آوینی، گردآمده است.
مجموعه مستند روایت فتح، مشهورترین اثر سید مرتضی آوینی و یکی از شاخصترین مستندهای مربوط به جنگ هشتساله ایران و عراق است. این مجمومه به نوعی به تاریخ مصور دفاع مقدس تبدیل شده است. مستند روایت فتح در پنج مجموعه و شصت و سه قسمت و محصول سالهای ۱۳۶۴ش تا ۱۳۶۷ش بود و از فروردین[۱] یا تابستان[۲] ۱۳۶۵ش تا پایان جنگ در ۱۳۶۷ش هر شب جمعه از شبکه یک تلویزیون پخش میشد.
این مستند توسط گروه تلویزیونی جهاد تلویزیون ساخته شد. کارگردان آن شهید سید مرتضی آوینی، هنرمند و نویسنده عرصه دفاع مقدس، بود. این مستند تلویزیونی به بررسی اوضاع اجتماعی شهرها در رابطه با جنگ، حضور نیروهای مردمی و بسیج در جبهههای نبرد و همچنین مصاحبههای میدانی با رزمندگان میپردازد. روایت فتح از همان ابتدای پخش از تلویزیون با اقبال بسیار زیادی روبرو شد و همچنان پس از گذشت سالها از جنگ تحمیلی، پخش آن با اقبال قابل ملاحظهای روبرو است. این مستند یادآور حماسهها و رشادتهای جوانمردانی است که حتی برخی از آنها با سن و سالی کم، توانستند هر کدام به الگو و قهرمان ملی ما ایرانیان تبدیل شوند.[۳]
سید مرتضی در روایت فتح، وظیفه روایتگری حماسه بزرگ دفاع مقدس را بر دوش داشت که قهرمانانش نه از پشت کوه قاف آمده بودند و نه از آسمان هفتم، بلکه افرادی به ظاهر معمولی بودند که میخندیدند، میگریستند، میترسیدند، عشق میورزیدند و میگذشتند. آوینی شیوه روایتگری این حماسه بزرگ را متحول کرد و به چهارچوبهای جدیدی در عرصه روایتگری دست یافت. او با درک بالایی که از مفهوم جهاد فی سبیل الله داشت، کوشید نوع جدیدی از روایت را ارائه کند که متناسب با عرصههای معنوی دفاع مقدس بود. او به جای پرداختن به شیوههای مستعمل و نخنما شده روایتگری، به روشهای جدیدی روی آورد که مبتنی بر حکمت و ذوق بود.[۴]
مجموعه مستندهای «روایت فتح»، با پایان یافتن جنگ متوقف شد و آوینی و همکارانش بلاتکلیف ماندند و ساخت مستند روایت فتح را رها کردند؛ اما در اواخر ۱۳۷۰ش، با تأسیس مؤسسه فرهنگی روایت فتح به دستور و حمایت مقام معظم رهبری، ساخت روایت فتح از سر گرفته شد.[۵] گروه مستند روایت فتح سفر به مناطق جنگی را از سر گرفتند و طی مدتی کمتر از یک سال، تهیه شش برنامه از مجموعه ده قسمتی «شهری در آسمان» را به پایان رساندند.[۶] سیدمرتضی آوینی در جریان تولید یکی از برنامههای سری جدید روایت فتح، در ۲۰ فروردین سال ۱۳۷۲ش در فکه بر اثر اصابت ترکش مینهای به جای مانده از جنگ ایران و عراق به شهادت رسید.
من تا مدّتها که روایت فتح پخش میشد، اصلاً شهید آوینی را نمیشناختم؛ ولی از مشتریهای همیشگی روایت فتح بودم. یعنی هر شب جمعه، حتماً مینشستم و این برنامه را نگاه میکردم. روی من تأثیر زیادی میگذاشت و میدیدم که این کلام چقدر اثر دارد. یک وقت همان جوانان آمدند پیش من (به نظرم مال جهاد بودند) من در همان جلسه گفتم: «این صدای نجیبی که اینها را بیان میکند، چیز خیلی جالبی است؛ این را نگهدارید.» خودش هم قاعدتاً در آن جلسه بود. کسی هم به من نگفت که «این آقاست.» اما بعدها خودِ ایشان به من نوشت: «آن کسی که اینها را تهیه میکند، من هستم.» کسی که میخواهد چنین برنامههایی بسازد، باید آن نجابت و معصومیت و استحکام و اطمینان به سخن را داشته باشد. گاهی حرفی را کسی میزند و حرف بزرگی است؛ اما پیداست که خودش اعتقادی به این حرف ندارد. امّا این صدا، آن صدایی است که بزرگترین حرفها را میزد و خودش اعتقاد داشت. مثلاً میگفت: «این جوانان ما، به راههای آسمان آشناترند تا به راههای زمین.» این را چنان میگفت که گویا راههای آسمان را خودش رفته، دیده و میداند که اینها آشناتر هستند! ما خیال میکنیم صدای جنگی باید صدای کلفت و نخراشیدهای باشد؛ امّا ایشان آنطور صدایی نداشت. صدایی بود معصوم و نجیب و درعینحال استحکامی ویژه داشت؛ در قالب نوشتاری قوی و هنرمندانه. این نوشتهها، نوشتههای قوی و خوبی بود. خودِ ایشان مینوشت و خودش هم اجرا میکرد.[۷]
مستند روایت فتح در میان لیست ۱۰۰ مستند برتر تاریخ ایران در سامانه منظوم، مرجع ارزشگذاری سینما و تلویزیون، رتبه ۲ را با امتیاز و رأی مردم کسب کرده است.[۸] همچنین این مستند در سایت منظوم بهعنوان سایت مرجع ارزشگذاری سینما و تلویزیون و معرفی لیستی از برترین آثار سینما و تلویزیونی، نمره ۸.۹ از ۱۰ را از سوی مردم به دست آورده است.[۹]
انتخاب قالب مستند برای روایت فتح، به این دلیل بود که آوینی میخواست واقعیتهای عینی جبهههای جنگ تحمیلی را انعكاس دهد و هر آنچه را كه مانع باور مخاطب است، از حلقههای فیلم بیرون بریزد. بنابراین شیوه مستند حقیقت پایه كار تولید چنین برنامه ماندگار شد.[۱۰]
برای مستند روایت فتح ویژگیهایی بیان شده است که برخی از آنها از این قرار است:
بعد از پیروزی ایران در عملیات طریقالقدس در سال ۱۳۶۰ش، امام خمینی در پیام خود به رزمندگان چنین فرمودند: «آنچه برای اینجانب غرورانگیز و افتخارآفرین است، روحیه بزرگ و قلوب سرشار از ایمان و اخلاص و روح شهادتطلبی این عزیزان - که سربازان حقیقی ولیالله الاعظم ارواحنا فداه هستند - میباشد و این است فتح الفتوح». شهید آوینی متأثر از این جمله، قسمت یازدهم مجموعهٔ مستند حقیقت را که گزارشی از عملیات مذکور بود، «و این است فتح الفتوح» نام گذاشت و به موضوع جوانان، ایمان و شهادتطلبی و تحول انسان توجه نمود. بعدها که ایشان در سال ۱۳۶۴ تولید مجموعه مستندهای جنگی را از سر گرفت، باز همین مضمون، فحوای کلی تمام قسمتهای این مجموعه را تشکیل میداد؛ یعنی مظاهر تحولی که در انسانِ انقلاب اسلامی رخ داده و او را از متن جهالت مدرن به رسالت الهی مبعوث کرده است. ازاینرو، نام مجموعه مستند روایت فتح متأثر از همان فرمایش امام، روایت فتح شد؛ روایتِ فتح انسان توسط انقلاب اسلامی.[۱۴]
روایت فتح در ۵ فصل و مجموعه ساخته شده است که عبارتند از:
مجموعه اول روایت فتح شامل یازده قسمت درباره عملیات بزرگ والفجر هشت است. عملیات والفجر هشت غروب روز بیستم بهمن سال ۱۳۶۴ش از ساحل شرقی اروندرود شروع شد. این مجموعه در سال ۱۳۶۵ش به روی آنتن رفت.
مجموعه دوم درباره عملیات کربلای یک که در تابستان ۱۳۶۵ انجام شد، در دوازده قسمت تولید شد و در ۱۳۶۵ش در شبکه یک تلویزیون به نمایش درآمد.
این مجموعه پانزده قسمتی درباره عملیات کربلای پنج که در زمستان ۱۳۶۵ و در شلمچه روی داد، تولید و در سال ۱۳۶۵ و ۱۳۶۶ش پخش شد.
در این عملیات سه تن از عوامل فیلمسازی گروه روایت فتح به فاصله یک روز از هم شهید شدند: رضا مرادینسب، ابوالقاسم بوذری و حسن هادی. به همین دلیل سه برنامه از پانزده قسمت این مجموعه به این سه شهید اختصاص یافته است.
وجه مشترک برنامههای مجموعه چهارم روایت فتح اتفاقاتی است که در سال ۱۳۶۶ش علاوه بر جبهه نظامی، در عرصههای سیاسی و فرهنگی بر ایران گذشت مانند انتقال عملیات سراسری ایران از جنوب به غرب، هجوم تبلیغی دشمن برای ناامید کردن مردم از ادامه جنگ و خالی کردن جبههها و شروع دخالت مستقیم آمریکا در جنگ. این مجموعه هم در یازده قسمت ساخته و در سلا ۱۳۶۶ش پخش شد.
در این مجموعه که شامل چهارده قسمت دارد، ضمن مرور عملیاتهای گذشته نیروهای ایرانی مانند عملیات کربلای ۱۰ و برخی عملیاتها در غرب کشور، حوادث این مقطع از جنگ را تا پایان آن مرور میکند. چهار قسمت برنامه، مربوط به عملیات مرصاد با عنوان «درخششی دیگر» است که تصویرگر دفع حمله گروهک منافقین است. در طی ساخت این چهار قسمت، یکی از اعضای گروه روایت فتح به نام «حسین شریعتی» به شهادت رسید.
دو مجموعه «شهری در آسمان» و «با من سخن بگو دوکوهه» هم برنامههایی است که شهید آوینی پس از پایان جنگ ساخت. این مجموعه سال ۱۳۶۷ش پخش شد.[۱۵]
مستندهای روایت فتح تیتراژ نداشت. ازهمینرو مشخص نبود در هر فیلم چه کسی یا چه کسانی مشارکت داشتند. در تیتراژ فقط نوشتهٔ «روایت فتح» میآمد. با اینکه در بحث میدانی برای تهیه مستند، گروهی شاملِ فیلمبردار، صدابردار، دستیار فیلمبردار و راننده به جبهه میرفتند و مقابل آتش و گلوله مستند تولید میکردند؛ اما در هیج فیلمی اسمی از آنان برده نشد. این روش را به روحیه آوینی نسبت دادهاند. آوینی میگفت باید در گمنامی کار کنیم و به وظیفه الهیمان عمل کنیم؛ میگفت چه طور از آن بسیجی که به عملیات میرود، نمیپرسند که هستی و از کجا آمدهای؟ ما هم باید مثل او باشیم. کاری که برای خدا انجام بگیرد، اجر و قربش بیشتر است. به همین دلیل، روایت فتح تیتراژی نداشت و عواملش مشخص نبودند. چند نکته درباره آوینی و روایت فتح
مجموعه مستند روایت فتح در پنج فصل توسط گروه تلویزیونی جهاد سازندگی و با افراد متفاوتی تولید شد؛ هرچند همگی یک وحدت رویه را دنبال میکردند. عوامل این مجموعه از این قرارند:
مهدی همایونفر، مسئول گروه تلویزیونی جهاد سازندگی نیز بود.
پرویز رمضانی، یکی از صدابرداران گروه در مورد روش فیلمبرداری اعتقاد داشت: «قبلاً صدابردار فقط کار فنی را انجام میداد و هیچ دخل و تصرفی در برخورد با مصاحبهشونده نداشت. آقا مرتضی به فیلمبردارها میگفت: «شما سوال کنید تا مصاحبهشونده مجبور شود به دوربین نگاه کند.» در واقع فیلمبردارها، کارگردانی کار را انجام میدادند و صدابردار خودش را با فیلمبردار سینک میکرد و قواعد کارگردانی و فیلمبرداری را شکسته بودند. گاهی دستیار فیلمبردار کمک کارگردان بود یا اینکه صدابردار سؤالهایی را طراحی میکرد.» روش فیلمبرداری مصطفی دالایی، یکی از تصویربرداران برجسته و با تجربه مجموعه مستند روایت فتح در زمان جنگ، چنین بود. او معتقد است یکی از صحنههای پرکاربرد در مستند روایت فتح، این است که فیلمبردار بدون هیچ واسطهای با بچههای جنگ صحبت میکند. او با این روش از فیلمبرداری نقش زیادی در ساخت فیلمهای روایت فتح داشت. البته فیلمبردارهای روایت فتح هرکدام سبک خودشان را داشتند، برای نمونه شهید فلاحتپور با رزمندهها دوست میشد و تصویرهایی مثل «دسته ایمان» یا همان افق روایت فتح را میگرفتند. در سبک فیلمبرداری سهیل نصیری، دوربین سوم شخص است و ناظر بیطرف کنار ایستاده و سوژه صحبت میکند و تصاویر معروفی که از شهید سید محمد جهانآرا باقیمانده، از این جنس است. در برخی دورهها نیز دوربین دومشخص است و ارتباط با مخاطب به کمک این روش بیشتر شد. قاسم بخشی، محمد صدری و پیرهادی هم این سبک را ادامه دادند.[۱۷]
مجموعه گفتارها و متن روایت فتح در قالب کتابهای زیر به چاپ رسیده است:
مجموعه مستند «تجربه ماندگار» به تهیهکنندگی و کارگردانی یاسر انتظامی نیز تلاش کرده روایتهای ناگفته از گروه تلویزیونی جهاد و برنامه روایت فتح را بیان کند.
تولید برنامههای روایت فتح با پایان جنگ در سال ۱۳۶۷ش متوقف شد؛ اما سه سال بعد با سفارش و دستور مقام معظم رهبری، مؤسسهٔ روایت فتح پایهگذاری و تولید سری جدید این مجموعه آغاز شد. سیدمرتضی آوینی در جریان تولید یکی از برنامههای این مجموعه به شهادت رسید؛ ولی از سال ۱۳۷۲ با انگیزه گسترش این حرکت و ادامه راه شهید آوینی، بنیاد فرهنگی روایت فتح، تأسیس و انجمنها و واحدهای دیگری در کنار گروه مستندسازی روایت فتح افزوده شد و تا امروز مشغول فعالیت هستند.
شهید سید مرتضی آوینی، بهعنوان پایهگذار و صاحب ایدهٔ اولیهٔ بنیاد روایت فتح است. سیدمحمدیاشار نادری با حکم سردار غیبپرور هدایت بنیاد فرهنگی روایت فتح را برعهده دارد.
1405/06/21
به روز رسانی : 1405/06/07