سید محمد بحرالعلوم

سید محمد بن علی بحرالعلوم (زادهٔ ۱۳۴۷ قمری / ۱۳۰۷ شمسی، نجف اشرف) فقیه، اندیشمند، نویسنده و فعال سیاسی عراقی و از برجسته‌ترین چهره‌های معاصر خاندان علمی بحرالعلوم است.

وی فرزند آیت‌الله سید علی بحرالعلوم و از پرورش‌یافتگان حوزهٔ علمیهٔ نجف به‌شمار می‌رود که در کنار تحصیلات سنتی حوزوی، تحصیلات دانشگاهی خود را در بغداد، تهران و قاهره پی گرفت و به دریافت درجهٔ دکتری در شریعت اسلامی نائل آمد؛ از این‌رو گاه با عنوان «دکتر بحرالعلوم» نیز شناخته می‌شود.

بحرالعلوم از شاگردان برجستهٔ عالمانی چون سید محمدصادق بحرالعلوم، شیخ محمدرضا مظفر، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی بود و در فقه، اصول، تاریخ اسلام، اندیشهٔ سیاسی و فلسفه اسلامی تبحر یافت.

وی افزون بر تدریس و پژوهش، در تأسیس و ادارهٔ نهادهای علمی همچون «منتدی النشر» و مراکز آموزش عالی در نجف و بغداد نقش داشت و در عرصهٔ تبلیغ دین نیز، به‌ویژه پس از مهاجرت به لندن، با تأسیس «مرکز اسلامی اهل‌بیت» فعالیت گسترده‌ای در میان مسلمانان مهاجر انجام داد.

او در کنار فعالیت‌های علمی و فرهنگی، حضوری فعال در صحنهٔ سیاسی عراق داشت؛ در دوران حکومت حزب بعث تحت فشار قرار گرفت و ناچار به ترک عراق شد و پس از سقوط حکومت صدام حسین به کشور بازگشت. بحرالعلوم عضو «مجلس انتقالی عراق» و از مشارکت‌کنندگان در تدوین قانون اساسی این کشور بود و بر استقلال عراق، نقش مرجعیت دینی و وحدت شیعه و سنی تأکید داشت.

از وی آثار متعددی در حوزه‌های تاریخ و سیرهٔ اهل‌بیت، فقه و اصول، اندیشهٔ سیاسی و فلسفه اسلامی بر جای مانده است؛ از جمله بین یدی الرسول، من مدرسة الإمام علی، الاجتهاد: أصوله وأحکامه و عیوب الإرادة فی الشریعة الإسلامیة. او همچنین شاعر بود و دیوانی با عنوان حصاد الغربة از وی منتشر شده است.

تبار و خاندان

خاندان بحرالعلوم از خاندان‌های علمی و اجتماعی برجسته شیعه در عراق و ایران است. سرسلسله این دودمان، سید محمدمهدی طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۲۱۲ق) مشهور به «سید بحرالعلوم» است.^[۱] اصل این خاندان از بروجرد بوده و در اواخر قرن یازدهم هجری به عراق مهاجرت کرده و در کربلا و نجف ساکن شدند.

در دو قرن اخیر، عالمان متعددی از این خاندان برخاسته‌اند که برخی افزون بر جایگاه علمی، نقش‌های اجتماعی و سیاسی نیز داشته‌اند. از جمله:

• سید محمدرضا بحرالعلوم (متوفای ۱۲۵۳ق)، نویسندهٔ کشف القناع فی تراجم اصحاب الاجماع
• سید حسین بحرالعلوم (متوفای ۱۳۰۶ق)
• سید علی بحرالعلوم (متوفای ۱۲۹۸ق)، نویسندهٔ البرهان القاطع فی شرح المختصر النافع
• سید محمدصادق بحرالعلوم (متوفای ۱۳۹۹ق)، نویسندهٔ القضاء الشرعی^[۲]

پدر وی، آیت‌الله سید علی بحرالعلوم (۱۳۱۴–۱۳۸۰ق)، از فقیهان نجف و از شاگردان شیخ عبدالکریم جزائری، آیت‌الله نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی بود و در عرصه مبارزه با نفوذ استعمار انگلیس فعال بود. اثر وی اللؤلؤ المنظوم فی احوال بحرالعلوم است.

تولد و زیست علمی

سید محمد بحرالعلوم در سال ۱۳۴۷ق/۱۳۰۷ش در نجف اشرف متولد شد.^[۳] وی در خانواده‌ای علمی پرورش یافت و تحصیلات مقدماتی و عالی حوزوی را در نجف نزد استادان برجسته گذراند و به مرتبه اجتهاد رسید.

او در کنار تحصیلات حوزوی، به تحصیلات دانشگاهی نیز پرداخت:

• کارشناسی ارشد در علوم عربی و شریعت اسلامی از دانشگاه بغداد
• فوق‌لیسانس الهیات از دانشگاه تهران (۱۹۷۰م)
• دکتری شریعت اسلامی از دانشگاه قاهره (۱۹۸۰م)

استادان

از جمله استادان وی عبارت‌اند از:

• آیت‌الله سید محمدصادق بحرالعلوم^[۴]
• شیخ محمدعلی قسام
• شیخ محمدرضا مظفر
• شیخ محمدامین زین‌الدین
• سید ابوالقاسم خویی
• سید محسن حکیم
• شیخ حسین حلی^[۵]

فعالیت علمی و آموزشی

او از اعضای فعال «جمعیت منتدی النشر» بود؛ نهادی که به ابتکار آیت‌الله محمدرضا مظفر برای نوسازی نظام آموزشی حوزه و تأسیس دانشکده فقه در نجف شکل گرفت.^[۶] وی همچنین در تأسیس دانشکده اصول دین در بغداد همکاری داشت.

آثار

تاریخ و سیره

• بین یدی الرسول^[۷]
• من مدرسة الامام علی
• فی رحاب السیدة زینب
• شهید الولاء حجر بن عدی الکندی
• الحجاج سیف الامویین فی العراق
• ثورة الامام الحسین و ابعادها
• لمحات من تاریخ الصراع السیاسی فی الاسلام
• و دیگر آثار تاریخی و تحلیلی.

فقه و اصول

• الاجتهاد: اصوله و احکامه^[۸]
• عیوب الارادة فی الشریعة الاسلامیة^[۹]
• مصدر التشریع لنظام الحکم فی الاسلام
• أضواء علی قانون الشخصیة

فلسفه

• فلسفة الکندی^[۱۰]
• حدوث العالم و قدمه فی الفلسفة الاسلامیة
• تحقیق و مقدمه‌نویسی
• تحقیق الحجة علی الذاهب الی تکفیر ابی طالب (قم، ۱۴۱۰ق)
• تحقیق شذور العقود فی ذکر النقود^[۱۱]
• تحقیق الجوهر الثمین فی تفسیر القرآن المبین^[۱۲]

فعالیت‌ها

فعالیت‌های تبلیغی

پس از مهاجرت به لندن در سال ۱۳۵۸ش، «مرکز اسلامی اهل‌بیت» را تأسیس کرد که به فعالیت‌های آموزشی، فرهنگی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی مسلمانان می‌پرداخت.^[۱۳]

او بر ضرورت تربیت مبلغان آشنا با زبان‌های خارجی و نیازهای روز جهان تأکید داشت و تجربه خود از الازهر مصر را در این زمینه بیان کرده است.^[۱۴]

فعالیت‌های سیاسی

بحرالعلوم از مخالفان حکومت حزب بعث عراق بود و به‌سبب فعالیت‌هایش تحت تعقیب قرار گرفت و ناچار به ترک عراق شد. در لندن به فعالیت سیاسی علیه رژیم بعث ادامه داد و حکم اعدام وی از سوی حکومت صادر شد.^[۱۵]

پس از سقوط صدام در ۲۰۰۳م به عراق بازگشت و عضو مجلس انتقالی و سپس مجلس وطنی موقت شد و در تدوین قانون اساسی عراق مشارکت داشت.

مناصب حکومتی

وی در فاصله سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ش در کویت به‌عنوان قاضی فعالیت داشت. پس از بازگشت به عراق، عضو مجلس انتقالی (۱۳۸۱ش) و مجلس وطنی موقت (۱۳۸۲ش) شد و در تدوین قانون اساسی عراق نقش داشت.

پانویس